نقد فیلم سینمایی «بت»
دکتر مهدی کریمی تفرشی، تهیه کننده نام آشنای سینمای ایران نوشت: حمید نعمتالله در فیلم سینمایی «بُت» به سراغ دنیایی رفته که در آن شهرت، پول و تعداد دنبالکنندگان میتواند سرنوشت انسانها را تغییر دهد. فیلم با بازی لیلا حاتمی و محمدرضا فروتن، تصویری انتقادی از مناسبات فضای مجازی ارائه میکند.
وقتی دیدهشدن، از انسان یک قربانی میسازد
اگر روزگاری آدمها برای رسیدن به شهرت باید سالها تلاش میکردند، امروز گاهی یک تصویر، یک لایو یا چند هزار دنبالکننده میتواند مسیر زندگیشان را تغییر دهد؛ اما این شهرت به چه قیمتی به دست میآید؟ حمید نعمتالله در فیلم «بُت» سراغ همین جهان پرزرقوبرق و در عین حال بیرحم رفته است؛ جهانی که در آن مرز میان حقیقت و نمایش، اخلاق و منفعت و حتی انسانیت و خودخواهی بهتدریج از میان میرود. «بُت» فیلمی است که با یک ایده اجتماعی بهروز آغاز میشود، اما در ادامه میخواهد از دل مناسبات فضای مجازی، تصویری از میل سیریناپذیر انسان به دیدهشدن، ثروت و قدرت ارائه کند. بازگشت نعمتالله پس از سالها دوری از اکران عمومی، فرصتی است برای مواجهه دوباره با فیلمسازی که همواره به شخصیتهای پیچیده و موقعیتهای ملتهب علاقه داشته است؛ هرچند تازهترین تجربه او خالی از ضعفهای روایی و نوسانهای ساختاری نیست.
بازگشت یک فیلمساز بلندپرواز
حمید نعمتالله از آن دسته فیلمسازانی است که نمیتوان سینمایش را صرفاً به قصهگویی متعارف و روایتهای خطی محدود کرد. او در طول فعالیت حرفهای خود نشان داده که علاقهمند است آدمهایی را به تصویر بکشد که در موقعیتهای بحرانی قرار گرفتهاند؛ آدمهایی که گاهی در برابر جامعه، گاهی در برابر اطرافیان و گاهی بیش از هر چیز در برابر خودشان شکست میخورند.
از «بوتیک» و «بیپولی» تا «آرایش غلیظ»، «رگ خواب» و «شعلهور»، میتوان رد یک ویژگی مشترک را در سینمای او پیدا کرد: شخصیتهایی که آرامآرام درگیر نوعی فروپاشی درونی میشوند. شخصیتهای نعمتالله معمولاً آدمهای بینقصی نیستند؛ آنها ضعف دارند، اشتباه میکنند، تصمیمهای عجیب میگیرند و گاهی چنان در خواستههای خود غرق میشوند که دیگر نمیتوانند فاصلهای میان میل و واقعیت ایجاد کنند.«بُت» نیز از همین جهانبینی فاصله چندانی ندارد. با این تفاوت که این بار فیلمساز بهجای تمرکز بر یک بحران صرفاً خانوادگی یا فردی، جامعهای را انتخاب کرده که بخش مهمی از مناسبات آن در شبکههای اجتماعی شکل میگیرد.
موضوع فیلم؛ بتهای تازه دنیای امروز
عنوان «بُت» از همان ابتدا ذهن مخاطب را به سمت مفهومی فراتر از یک شخصیت یا یک اتفاق مشخص میبرد. بت الزاماً چیزی نیست که در معبد یا مکان مقدسی قرار گرفته باشد. گاهی انسانها برای خودشان بتهایی میسازند که از جنس پول، شهرت، محبوبیت، قدرت و تأیید دیگران هستند. در جهان فیلم، شبکههای اجتماعی بستری هستند که این بتهای جدید در آن ساخته و بزرگ میشوند. تعداد دنبالکنندهها، میزان بازدید، واکنش مخاطبان و توانایی جلب توجه دیگران، به معیارهایی برای سنجش ارزش افراد تبدیل میشود.
فیلم از موقعیتی آغاز میکند که در ظاهر چندان پیچیده نیست، اما ظرفیت تبدیلشدن به بحرانی بزرگ را دارد. یک چالش در فضای مجازی و تلاش برای جذب توجه بیشتر، بهتدریج آدمهای مختلفی را وارد بازی میکند؛ آدمهایی که هرکدام انگیزه و منفعت خودشان را دارند.
نکته جالب این است که «بُت» صرفاً به سراغ نقد اینستاگرام یا رفتار اینفلوئنسرها نمیرود. مسئله اصلی فیلم، انسانهایی هستند که در مواجهه با امکان کسب شهرت و ثروت، چهره واقعی خود را آشکار میکنند. در واقع، فضای مجازی در اینجا بیشتر از آنکه موضوع اصلی باشد، یک ابزار برای آشکارکردن مناسبات پنهان انسانی است.
این همان نقطهای است که فیلم میتوانست به اثری عمیق و ماندگار تبدیل شود. چراکه مسئله میل به دیدهشدن، محدود به نسل جوان یا کاربران شبکههای اجتماعی نیست. این میل در شکلهای مختلف در تمام طبقات اجتماعی وجود دارد. تفاوت فقط در ابزارهایی است که انسانها برای رسیدن به آن انتخاب میکنند. نعمتالله تلاش میکند نشان دهد که چگونه یک موقعیت ظاهراً ساده میتواند آدمها را به سمت تصمیمهایی سوق دهد که پیش از آن حتی تصورش را هم نمیکردند.
اما فیلم در تبدیل این ایده به یک درام کاملاً منسجم، زیاد موفق نیست. گاهی مضمون از شخصیتها جلو میزند و مخاطب بهجای آنکه تغییر و سقوط آدمها را از نزدیک تجربه کند، بیشتر با مجموعهای از موقعیتها مواجه میشود که قرار است پیام اجتماعی مشخصی را منتقل کنند.
فیلمنامه؛ ایدهای جذاب که زیر بار خردهروایتها قرار میگیرد
یکی از مهمترین بخشهای بررسی «بُت»، فیلمنامه و نحوه شکلگیری جهان داستانی آن است. فیلمنامهای که از یک ایده قابلتوجه شروع میکند و ظرفیت فراوانی برای خلق تعلیق، کشمکش و شخصیتپردازی دارد.
در چنین داستانی، انتظار میرود هر شخصیت نماینده بخشی از مناسبات دنیای امروز باشد؛ یکی به دنبال پول است، دیگری شهرت میخواهد، یکی از موقعیت دیگران سوءاستفاده میکند و شخصیتی دیگر ممکن است در ابتدا قربانی به نظر برسد، اما در ادامه خودش به بخشی از چرخه منفعتطلبی تبدیل شود.
این تنوع میتواند به غنای داستان کمک کند، اما به شرط آنکه فیلمنامه بتواند برای هر شخصیت انگیزهای روشن و مسیری قابلباور تعریف کند. مشکل «بُت» دقیقاً از جایی آغاز میشود که تعدد شخصیتها و خردهروایتها، تمرکز داستان را تحت تأثیر قرار میدهد. فیلم در بخشهایی از مسیر، بهجای آنکه کشمکش مرکزی را گسترش دهد، به سراغ موقعیتها و آدمهای دیگری میرود که هرکدام میتوانند موضوع یک داستان مستقل باشند. در نتیجه، گاهی مخاطب احساس میکند با چند قصه روبهروست که قرار است در نهایت به یک مفهوم مشترک برسند، اما اتصال میان آنها بهاندازه کافی محکم نیست. تحول بعضی شخصیتها نیز به اندازه کافی زمینهسازی نمیشود. مخاطب تغییر رفتار آدمها را میبیند، اما همیشه فرصت نمیکند منطق روانی این تغییر را درک کند.
فیلمنامه در انتخاب موضوع و طراحی موقعیت اولیه موفقتر از پرداخت کامل روابط و تحولات شخصیتها عمل میکند. این فاصله میان ایده و اجرا، مهمترین نقطه ضعف دراماتیک فیلم است.
لیلا حاتمی؛ سکوتی که میتواند بیشتر از کلمات حرف بزند
حضور لیلا حاتمی یکی از مهمترین امتیازهای «بُت» است. بازیگری که در طول سالها ثابت کرده برای انتقال احساسات، الزاماً به دیالوگهای طولانی و واکنشهای اغراقآمیز احتیاج ندارد.
شخصیت حاتمی در این فیلم از ویژگی خاصی برخوردار است؛ او زنی ناشنواست که قدرت تکلم محدودی دارد. همین ویژگی، از همان دقایق ابتدایی، نوع مواجهه مخاطب با شخصیت را تغییر میدهد. تماشاگر باید بیش از آنکه به دیالوگها متکی باشد، به صورت، نگاه، حرکات و واکنشهای او توجه کند. این شیوه بازیگری، برای لیلا حاتمی که همواره از توانایی قابلتوجهی در اجرای نقشهای درونگرا برخوردار بوده، فرصت مناسبی فراهم میکند. حاتمی از آن بازیگرانی است که میتواند با یک مکث یا تغییر جزئی در حالت چهره، احساسات پیچیدهای را منتقل کند. در «بُت» نیز این ویژگی اهمیت پیدا میکند؛ چراکه شخصیت او در موقعیتهایی قرار میگیرد که ارتباط با دیگران و فهمیدن نیت واقعی آنها به مسئلهای تعیینکننده تبدیل میشود. نکته مثبت دیگر، پرهیز از تبدیل ویژگی جسمانی شخصیت به یک ابزار صرفاً احساسی برای جلب ترحم مخاطب است. این شخصیت باید بهعنوان یک انسان با خواستهها، تواناییها، ضعفها و حق انتخاب دیده شود، نه صرفاً فردی که دیگران درباره او تصمیم میگیرند. با این حال، به نظرم فیلم میتوانست از این ظرفیت به شکل عمیقتری استفاده کند. شخصیت اصلی در بخشهایی از روایت زیر سایه اتفاقات و شخصیتهای فرعی قرار میگیرد؛ در حالی که چنین نقشی به فضای بیشتری برای نمایش جهان درونی و تصمیمهای مستقل نیاز دارد.
در مجموع، لیلا حاتمی یکی از مهمترین نقاط قوت فیلم است و حضورش به «بُت» هویت و وزن عاطفی میدهد. او حتی در لحظاتی که فیلمنامه از تمرکز فاصله میگیرد، میتواند توجه مخاطب را به شخصیت مرکزی بازگرداند.
محمدرضا فروتن؛ یک حضور آشنا در جهان پرتنش فیلم
فروتن از بازیگرانی است که سابقه نقشآفرینی در درامهای اجتماعی و شخصیتهای پیچیده را در کارنامه دارد. حضور او در کنار لیلا حاتمی، برای مخاطبانی که همکاری قبلی این دو را در «چهلسالگی» به یاد دارند، جذابیت ویژهای ایجاد میکند.
فروتن در سینمای ایران با نقشهایی شناخته شده که اغلب درگیر بحرانهای عاطفی، روانی و اجتماعی هستند. به همین دلیل، حضورش در فیلمی با چنین فضایی میتواند انتظاراتی را درباره شکلگیری یک تقابل شخصیتی جدی ایجاد کند. نکته مهم درباره بازی فروتن، تناسب جنس بازی او با فضای کلی اثر است. در فیلمی که آدمها دائماً میان آنچه نشان میدهند و آنچه واقعاً میخواهند در نوساناند، کنترل احساسات و پرهیز از بازیهای بیش از اندازه بیرونی اهمیت زیادی دارد. در کنار حاتمی، فروتن به فیلم نوعی اعتبار بازیگری میبخشد؛ هرچند برای ارزیابی دقیقتر سهم هر یک از بازیگران باید به میزان فرصت شخصیتپردازی و کیفیت رابطه آنها در متن داستان توجه کرد.
اما همانطور که اشاره شد، تحول این شخصیت در بعضی مقاطع به زمینهسازی بیشتری احتیاج دارد. بازیگر میتواند تغییرات را بهخوبی اجرا کند، ولی اگر فیلمنامه مسیر این تغییر را بهدرستی طراحی نکرده باشد، تأثیر نهایی محدود میشود.
کارگردانی؛ امضای نعمتالله در قابها و میزانسنها
اگر قرار باشد مهمترین بخش «بُت» را از منظر سینمایی انتخاب کنم، بدون تردید به کارگردانی حمید نعمتالله میرسم.
نعمتالله فیلمسازی نیست که صرفاً دوربین را مقابل بازیگران قرار دهد و اجازه دهد داستان از طریق دیالوگ پیش برود. او به فضاسازی، حرکت بازیگران در قاب، فاصله دوربین با شخصیتها و ایجاد موقعیتهای بصری علاقه دارد.
یکی از نکات قابلتوجه، نوع مواجهه دوربین با شخصیتهاست. فیلم در بسیاری از لحظات بهجای آنکه احساسات را به شکل مستقیم و توضیحی به مخاطب منتقل کند، تلاش میکند با انتخاب فاصله و زاویه مناسب، نوعی ارتباط غیرمستقیم میان شخصیت و تماشاگر برقرار کند.
این رویکرد با موضوع فیلم نیز تناسب دارد. در جهانی که همه میخواهند دیده شوند، دوربین میتواند به ابزاری برای نمایش فاصله میان تصویر عمومی آدمها و واقعیت درونی آنها تبدیل شود.
در واقع، یکی از ظرفیتهای مهم فیلم این است که خودِ زبان سینما را در خدمت موضوع قرار میدهد. شخصیتها در زندگی روزمره خود را به نمایش میگذارند و دوربین، گاهی بیش از آنکه به دنبال ثبت ظاهر آنها باشد، میخواهد تناقض میان ظاهر و باطن را آشکار کند.
اما کارگردانی «بُت» هم از مشکلات کلی اثر جدا نیست. وقتی فیلمنامه در بعضی بخشها تمرکز خود را از دست میدهد، حتی میزانسنهای خوب و قاببندیهای دقیق هم نمیتوانند بهتنهایی انسجام روایی ایجاد کنند.
به عبارت دیگر، نعمتالله در ساختن لحظات سینمایی موفقتر از پیوندزدن همه این لحظات به یک ساختار دراماتیک یکپارچه عمل میکند.
این نکته البته چیزی از اهمیت تجربهگرایی او کم نمیکند. در سینمایی که بسیاری از فیلمها به الگوهای امتحانشده و روایتهای کمریسک پناه میبرند، تلاش برای تجربه زبان بصری متفاوت همچنان ارزشمند است.
جهان اجتماعی فیلم؛ نقدی فراتر از اینستاگرام
به نظرم مهمترین فرصتی که «بُت» در اختیار حمید نعمتالله قرار داده، امکان پرداختن به یک مسئله اجتماعی بسیار جدی است: جامعهای که در آن ارزش انسانها بهتدریج با میزان توجهی که دریافت میکنند سنجیده میشود. این موضوع محدود به فضای مجازی نیست. ما در زندگی واقعی نیز با چنین مناسباتی مواجهیم. آدمهایی که برای کسب اعتبار، حاضرند تصویری متفاوت از خودشان بسازند؛ کسانی که برای رسیدن به موقعیت بهتر، از روابط انسانی استفاده میکنند و افرادی که گاهی حتی نزدیکترین آدمهای زندگیشان را قربانی منافع شخصی میکنند.
اما یک نکته وجود دارد: سینما نباید فقط به تماشاگر بگوید که جامعه دچار مشکل شده است. سینما باید بتواند آن مشکل را به تجربهای ملموس و عاطفی تبدیل کند. تماشاگر زمانی با یک فیلم ارتباط برقرار میکند که بتواند خودش را در موقعیت شخصیتها تصور کند؛ از تصمیمهایشان عصبانی شود، برایشان دل بسوزاند، با آنها مخالفت کند یا حتی در لحظاتی حق را به آنها بدهد.
نکته دیگر اینکه فیلم میتوانست نگاه عمیقتری به مسئولیت فردی و اجتماعی کاربران فضای مجازی داشته باشد. امروز مسئله فقط کسی نیست که محتوایی منتشر میکند؛ مسئله کسانی هم هستند که آن محتوا را میبینند، بازنشر میکنند، دربارهاش قضاوت میکنند و با رفتار خود به گسترش یک بحران کمک میکنند. این چرخه میتوانست در فیلم به شکل پررنگتری مورد بررسی قرار بگیرد.
«بوتیک» فیلمی بود که نشان داد نعمتالله به شناخت آدمهای حاشیهنشین و روابط پیچیده انسانی علاقه دارد. «بیپولی» با زبانی متفاوت به بحران اقتصادی و فروپاشی غرور فردی پرداخت. «آرایش غلیظ» جهانی پرتحرک و شخصیتهایی گرفتار در مناسبات منفعتطلبانه ساخت و «رگ خواب» یکی از تجربههای مهم او در نمایش فروپاشی عاطفی یک زن بود. در «شعلهور» نیز با شخصیتی مواجه شدیم که حسادت و احساس ناکامی، زندگیاش را به مسیری ویرانگر سوق میداد.
وجه مشترک این آثار، توجه به روان انسان و لحظههایی است که شخصیتها در برابر ضعفهای خود قرار میگیرند.
«بُت» نیز در همین مسیر حرکت میکند، اما تفاوتش در انتخاب یک بستر کاملاً امروزی است. نعمتالله این بار بهجای آنکه صرفاً یک بحران خانوادگی یا روانشناختی را دنبال کند، سراغ مناسبات اجتماعی در عصر شبکههای مجازی رفته است.
از این جهت، فیلم را میتوان ادامه دغدغههای همیشگی او با زبانی متناسب با زمانه دانست.
«بُت» در مقایسه با برخی آثار شاخص نعمتالله، بهویژه «رگ خواب»، از نظر انسجام شخصیتپردازی و قدرت عاطفی به همان اندازه تأثیرگذار نیست؛ اما از نظر انتخاب موضوع و تلاش برای تجربه یک فضای اجتماعی تازه، اثر قابلتوجهی است.
عنوان فیلم؛ یک انتخاب قابل تأمل
عنوان «بُت» از ظرفیت معنایی جالبی برخوردار است.
در گذشته، بتها نماد قدرتهایی بودند که انسانها در برابرشان سر تعظیم فرود میآوردند. امروز اما بتهای تازهای ساختهایم؛ شهرت، ثروت، محبوبیت، تعداد دنبالکنندهها و تأیید دیگران. گاهی انسان آنقدر درگیر ساختن تصویری محبوب از خودش میشود که فراموش میکند در زندگی واقعی چه کسی است. این همان تناقضی است که فیلم میتواند مخاطب را به فکرکردن درباره آن وادار کند.
شاید مهمترین پرسشی که بعد از تماشای «بُت» در ذهن باقی میماند این باشد: آیا ما از شبکههای اجتماعی برای ارتباط با دیگران استفاده میکنیم یا زندگی خود را به نمایشگاهی برای دریافت تأیید آنها تبدیل کردهایم؟
این پرسش، فراتر از داستان یک فیلم، مسئلهای است که تقریباً همه ما با آن مواجهیم.
و در نهایت؛ فیلمی با ایدهای مهم و اجرایی نهچندان بینقص
«بُت» را نمیتوان فیلمی دانست که در همه بخشها به اندازه نام کارگردانش انتظارات را برآورده کند. با این حال، نمیتوان از کنار جسارت موضوعی و تلاش حمید نعمتالله برای نزدیکشدن به یکی از مسائل مهم جامعه امروز نیز بهسادگی گذشت.
فیلم از نظر انتخاب موضوع، بهروز و قابلتأمل است. بازی لیلا حاتمی یکی از امتیازهای اصلی آن محسوب میشود و حضور بازیگرانی چون محمدرضا فروتن و نوید پورفرج نیز به ترکیب بازیگری اثر اعتبار میبخشد. کارگردانی در قاببندی، میزانسن و خلق برخی موقعیتهای بصری قابلدفاع است. در مقابل، فیلمنامه از تعدد خردهروایتها، نوسان ریتم و ضعف در پرداخت برخی تحولات شخصیتی آسیب میبیند. این مشکلات باعث میشوند ایده اصلی فیلم، آنطور که ظرفیت دارد، به یک تجربه سینمایی کاملاً یکپارچه تبدیل نشود. با این همه، ارزش «بُت» فقط در موفقیت یا عدم موفقیت آن در گیشه خلاصه نمیشود. فیلم تلاش میکند درباره نسلی حرف بزند که در جهان پرهیاهوی ارتباطات دیجیتال زندگی میکند؛ نسلی که بیش از هر زمان دیگری امکان دیدهشدن دارد، اما شاید بیش از همیشه در معرض فراموشکردن خود واقعیاش قرار گرفته است.
به نظرم تماشای «بُت» برای علاقهمندان به سینمای حمید نعمتالله و مخاطبانی که دوست دارند سینما را در پیوند با مسائل روز جامعه دنبال کنند، تجربهای قابلتوجه خواهد بود.
-
قطع گاز ۱۱ دستگاه دولتی به دلیل مصرف بیرویه، علی احمدنیا درباره بد مصرفی هشدار داد
-
مدارس 7 شهرستان خوزستان فردا غیرحضوری شد؛ آلودگی هوا در کمین!
-
قیمت دلار آزاد لحظه ای امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۱۹:۴۵
-
جزئیات تاسفبار قتل دختر ۱۹ ساله توسط برادرش در شیراز
-
شبی درخشان برای توگو؛ پیروزی شیرین مقابل الگهریا در Africa Cup of Nations - Qualification
-
حمله هوایی سعودیها به صنعا؛ آتشسوزی در پایتخت یمن به راه افتاد!
-
آیا نتانیاهو میتواند ترامپ را به جنگ با ایران بکشاند؟
-
عزل مدیران پتروپالایش دهلران پس از فاجعه مرگبار اتوبوس
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ -
24 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟ -
25 آبان 1405تعطیلی مدارس گلستان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ آخرین وضعیت گرگان و ادارات