آموزش هم طبقاتی شد/ ۱۷.۴۱ برای خاص‌ها، ۹.۹۴ برای عادی‌ها!

به گزارش خبرنگار اجتماعی ایونا، در یک سوی شهر، خانواده‌ای برای تحصیل فرزندش ده‌ها میلیون تومان شهریه می‌پردازد، کلاس تقویتی می‌گیرد، مشاور تحصیلی استخدام می‌کند و از ماه‌ها قبل برای امتحانات نهایی و کنکور برنامه می‌چیند. در سوی دیگر، دانش‌آموزی در مدرسه دولتی درس می‌خواند که خانواده‌اش شاید برای خرید کتاب کمک‌درسی هم با دشواری روبه‌رو باشد.

هر دو دانش‌آموز در پایان سال باید به سوالهای امتحانی پاسخ دهند. برگه‌ها یکسان است، زمان امتحان یکسان و معیار نمره‌دهی نیز یکسان؛ اما آیا فرصت‌هایی که آن‌ها را به جلسه امتحان رسانده نیز برابر بوده است؟

این سوالی است که آمار تازه معدل مدارس کشور بار دیگر پیش روی سیاست‌گذاران گذاشته است؛ آماری که بیش از آنکه درباره توانایی دانش‌آموزان قضاوت کند، ضرورت بررسی کیفیت و عدالت در نظام آموزشی را نشان می‌دهد.

اختلاف ۷.۴۷ نمره‌ای؛ زنگ خطر برای آموزش عمومی

بر اساس آماری که عبدالرضا فولادوند، رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزش‌وپرورش، اعلام کرده، میانگین معدل نهایی مدارس سمپاد ۱۷.۴۱، مدارس نمونه‌دولتی ۱۵.۸۶، مدارس غیردولتی ۱۱.۲۲ و مدارس دولتی عادی ۹.۹۴ بوده است.

فاصله میان مدارس سمپاد و مدارس دولتی عادی به ۷.۴۷ نمره می‌رسد؛ اختلافی که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

البته این اعداد به معنای آن نیست که هر دانش‌آموز مدرسه سمپاد الزاماً آموزش بهتری دریافت کرده یا هر دانش‌آموز مدرسه دولتی عادی از امکانات آموزشی ضعیف‌تری برخوردار بوده است. مدارس سمپاد دانش‌آموزان خود را از طریق آزمون و گزینش انتخاب می‌کنند و همین موضوع بر میانگین نتایج تأثیر می‌گذارد.

نکته مهم دیگر آن است که میانگین مدارس غیردولتی تنها ۱۱.۲۲ است؛ بنابراین آمار موجود به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که پرداخت شهریه بیشتر همیشه به نمره بالاتر منجر می‌شود.

اما این ملاحظات از اهمیت مسئله اصلی کم نمی‌کند: چرا بخش بزرگی از دانش‌آموزانی که بدون آزمون ورودی و گزینش مالی وارد مدارس عادی می‌شوند، با چنین نتایج نگران‌کننده‌ای روبه‌رو هستند؟

آموزش رایگان است، اما فرصت موفقیت چقدر هزینه دارد؟

اصل سی‌ام قانون اساسی، دولت را موظف کرده است وسایل آموزش‌وپرورش رایگان را تا پایان دوره متوسطه برای همه فراهم کند.

بااین‌حال، رایگان بودن ثبت‌نام در یک مدرسه لزوماً به معنای برابر بودن فرصت‌های آموزشی نیست.

دانش‌آموزی که در کلاس پرجمعیت درس می‌خواند، دسترسی محدودی به آموزش تکمیلی دارد یا در خانه از فضای مناسب مطالعه برخوردار نیست، ممکن است برای رسیدن به نتیجه‌ای مشابه دانش‌آموز برخوردار به تلاش بیشتری نیاز داشته باشد.

در مقابل، خانواده‌هایی که توان مالی بالاتری دارند، می‌توانند بخشی از ضعف‌های احتمالی آموزش مدرسه را با کلاس خصوصی، منابع آموزشی، آزمون‌های آزمایشی و مشاوره جبران کنند.

به این ترتیب، آموزش رایگان روی کاغذ برقرار است، اما بخشی از فرصت موفقیت تحصیلی در بیرون از مدرسه خریدوفروش می‌شود.

چرا کیفیت آموزش عمومی باید تا اندازه‌ای نابرابر باشد که برخی خانواده‌ها احساس کنند بدون پرداخت هزینه‌های اضافی، فرزندشان از رقابت عقب می‌ماند؟

وقتی مدرسه دولتی به انتخاب ناگزیر تبدیل می‌شود

مدرسه دولتی عادی باید ستون اصلی نظام آموزشی کشور باشد؛ مدرسه‌ای که کیفیت آن به محل زندگی، درآمد والدین یا امکان پرداخت شهریه وابسته نباشد.

اما گسترش انواع مدارس و رقابت برای ورود به مراکز خاص، این نگرانی را ایجاد کرده که مدرسه دولتی عادی به‌تدریج جایگاه خود را به‌عنوان انتخابی مطلوب از دست بدهد.

در چنین وضعیتی، خانواده برخوردار برای یافتن مدرسه بهتر گزینه‌های بیشتری دارد، اما خانواده کم‌درآمد اغلب ناچار است به امکانات موجود در محدوده زندگی خود اکتفا کند.

پیامد احتمالی این روند، تمرکز بیشتر دانش‌آموزان برخوردار و دارای آمادگی تحصیلی بالا در مدارس گزینشی و افزایش فشار بر مدارس عادی است.

این چرخه می‌تواند به‌مرور خود را تقویت کند؛ مدرسه‌ای که نتایج بهتری دارد، متقاضیان بیشتری جذب می‌کند و مدرسه‌ای که با کمبود امکانات یا کاهش اعتماد خانواده‌ها روبه‌روست، برای بهبود نتایج مسیر دشوارتری خواهد داشت.

در چنین شرایطی، صرف مقایسه معدل مدارس بدون توجه به ترکیب دانش‌آموزان، منابع مالی و شرایط آموزشی آن‌ها، تصویری ناقص از واقعیت ارائه می‌دهد.

بودجه‌ای که کوچک می‌شود، انتظاری که بزرگ می‌ماند

در اطلاعات منتشرشده درباره وضعیت آموزش کشور، سهم آموزش‌وپرورش از بودجه عمومی دولت از حدود ۱۳ درصد در سال ۱۴۰۱ به ۸.۸۲ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

کاهش سهم بودجه به‌تنهایی برای قضاوت درباره میزان واقعی منابع کافی نیست؛ زیرا باید تغییرات مبلغ اسمی، تورم، جمعیت دانش‌آموزی و نحوه تخصیص اعتبارات را نیز بررسی کرد.

اما اگر منابع واقعی مدارس متناسب با افزایش هزینه‌ها رشد نکند، انتظار بهبود کیفیت آموزش دشوار خواهد بود.

مدرسه برای آموزش مؤثر به معلم توانمند، فضای مناسب، تجهیزات، خدمات مشاوره و منابع آموزشی نیاز دارد.

نمی‌توان از مدارس دولتی انتظار داشت با امکانات محدود، همان نتایجی را به دست آورند که مدارس برخوردار با منابع بیشتر و دانش‌آموزان گزینش‌شده کسب می‌کنند.

اگر قرار است کیفیت آموزش عمومی بهبود یابد، باید مشخص شود چه سهمی از بودجه واقعاً به کلاس درس می‌رسد و مدارس مناطق محروم چه میزان حمایت اضافی دریافت می‌کنند.

کنکور؛ مسابقه‌ای که خط شروع آن برای همه یکسان نیست

سال‌هاست موفقیت آموزشی در ایران تا حد زیادی با رتبه کنکور و پذیرش در دانشگاه‌های پرطرفدار سنجیده می‌شود.

اکنون با افزایش اهمیت سوابق تحصیلی و امتحانات نهایی، رقابت برای کسب نمره بالا نیز شدیدتر شده است.

این تغییر می‌تواند در صورت طراحی و اجرای مناسب، بخشی از وابستگی پذیرش دانشگاهی به آزمون چندساعته را کاهش دهد. اما اگر کیفیت آموزش در مدارس یکسان نباشد، افزایش وزن معدل ممکن است نابرابری‌های موجود را به شکل دیگری وارد رقابت دانشگاهی کند.

دانش‌آموز برخوردار می‌تواند برای هر درس از آموزش تکمیلی استفاده کند، در آزمون‌های متعدد شرکت کند و نقاط ضعف خود را با کمک معلم خصوصی برطرف سازد.

در مقابل، دانش‌آموزی که خانواده‌اش توان پرداخت این هزینه‌ها را ندارد، بیشتر به کیفیت آموزش مدرسه وابسته می‌ماند.

در چنین وضعیتی، یکسان بودن سؤال امتحان شرط لازم عدالت است، اما به‌تنهایی برای تحقق عدالت آموزشی کافی نیست.

مدارس خاص؛ پرورش استعداد یا جداسازی فرصت‌ها؟

وجود مدارس استعدادهای درخشان با هدف شناسایی و حمایت از دانش‌آموزان دارای توانایی‌های ویژه توجیه می‌شود.

این هدف به‌خودی‌خود قابل دفاع است. نظام آموزشی باید بتواند نیازهای متفاوت دانش‌آموزان را شناسایی کند و برای رشد استعدادهای گوناگون برنامه داشته باشد.

اما سوال این است که آیا حمایت از دانش‌آموزان مستعد الزاماً باید به جداسازی آن‌ها از مدارس عادی منجر شود؟

وقتی امکانات آموزشی، معلمان باتجربه و برنامه‌های تکمیلی در برخی مدارس متمرکز می‌شود، لازم است آثار این تمرکز بر سایر مدارس نیز بررسی شود.

از طرف دیگر، دانش‌آموزی که در آزمون ورودی مدرسه خاص پذیرفته نمی‌شود، نباید احساس کند از مسیر موفقیت کنار گذاشته شده است.

وظیفه آموزش‌وپرورش فقط فراهم کردن بهترین امکانات برای گروهی از دانش‌آموزان ممتاز نیست؛ باید امکان پیشرفت دانش‌آموزانی با توانایی‌ها، شرایط خانوادگی و استعدادهای متفاوت را نیز تضمین کند.

مدرسه عادی نباید به معنای فرصت آموزشی درجه‌دو باشد.

بازار آموزش از اضطراب خانواده‌ها تغذیه می‌کند

وقتی آینده تحصیلی یک نوجوان به چند نمره وابسته می‌شود، نگرانی خانواده‌ها افزایش می‌یابد.

این نگرانی تقاضا برای کلاس‌های خصوصی، کتاب‌های کمک‌درسی، مشاوره کنکور و آزمون‌های آزمایشی را بیشتر می‌کند.

بازاری که در پاسخ به این تقاضا شکل گرفته، لزوماً در تمام بخش‌های خود ناکارآمد نیست؛ برخی خدمات آموزشی واقعاً می‌توانند به یادگیری دانش‌آموزان کمک کنند.

اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که خانواده‌ها احساس کنند استفاده از این خدمات دیگر یک انتخاب نیست، بلکه شرط لازم برای عقب نماندن از رقابت است.

در چنین شرایطی، توان مالی خانوار می‌تواند به یکی از عوامل مؤثر بر فرصت‌های تحصیلی تبدیل شود.

بر اساس پژوهش «آموزش و مسئله عدالت اجتماعی» که در متن مبنا به آن اشاره شده، میانگین شهریه مصوب مدارس غیردولتی در کشور ۲۶.۵ میلیون تومان و در تهران ۵۰.۸ میلیون تومان گزارش شده است.

این ارقام نشان می‌دهد تحصیل در بخش قابل توجهی از مدارس شهریه‌پرداز، برای بسیاری از خانواده‌ها هزینه‌ای سنگین است.

البته شهریه بالا تضمین‌کننده کیفیت نیست؛ همان‌طور که مدرسه دولتی بودن نیز به معنای ضعف قطعی آموزش نیست.

اما تفاوت توان پرداخت خانواده‌ها، دسترسی آنان به گزینه‌های آموزشی را نابرابر می‌کند.

معلمی که باید معجزه کند

در بحث افت کیفیت آموزش، گاهی ساده‌ترین راه، مقصر دانستن معلمان است.

اما کیفیت آموزش را نمی‌توان صرفاً به عملکرد فردی معلم تقلیل داد.

معلمی که با کلاس پرجمعیت، محدودیت تجهیزات، فشارهای اداری و دانش‌آموزانی با نیازهای آموزشی متفاوت روبه‌روست، برای ارائه آموزش مؤثر به حمایت حرفه‌ای نیاز دارد.

تربیت معلم، آموزش ضمن خدمت، به‌روزرسانی روش‌های تدریس و ایجاد فرصت برای یادگیری مهارت‌های جدید، باید از اولویت‌های سیاست‌گذاری باشد.

از سوی دیگر، وضعیت معیشتی و امنیت شغلی معلمان نیز بر امکان تمرکز آنان بر آموزش اثر می‌گذارد.

نظام آموزشی نمی‌تواند از معلم انتظار خلاقیت، انگیزه و کیفیت بالا داشته باشد، اما ابزار و حمایت لازم را فراهم نکند.

اگر قرار است مدارس عادی تقویت شوند، سرمایه‌گذاری بر معلمان این مدارس باید در مرکز برنامه اصلاحی قرار گیرد.

چرا مسئولان از معدل زیر ۱۰ عبور می‌کنند؟

شاید مهم‌ترین بخش ماجرا همین باشد.

میانگین معدل ۹.۹۴ در مدارس دولتی عادی، صرف‌نظر از تفاوت شرایط دانش‌آموزان، باید برای سیاست‌گذاران نشانه‌ای جدی از ضرورت بررسی کیفیت یادگیری باشد.

اما انتشار آمار به‌تنهایی کافی نیست.

آموزش‌وپرورش باید توضیح دهد کدام درس‌ها بیشترین افت را داشته‌اند، چه تفاوتی میان استان‌ها و مناطق وجود دارد، وضعیت مدارس روستایی و شهری چگونه است و چه عواملی بیشترین ارتباط را با نتایج ضعیف دارند.

همچنین لازم است روشن شود چه برنامه مشخصی برای حمایت از دانش‌آموزانی وجود دارد که در مهارت‌های پایه با ضعف روبه‌رو هستند.

بدون چنین بررسی‌هایی، معدل زیر ۱۰ فقط برای چند روز به موضوع رسانه‌ها تبدیل می‌شود و سپس تا انتشار آمار سال بعد به فراموشی سپرده خواهد شد.

این در حالی است که برای دانش‌آموزان، نتیجه آموزش ضعیف ممکن است سال‌ها ادامه پیدا کند.

عدالت آموزشی با شعار برنمی‌گردد

برای کاهش شکاف آموزشی، صرفاً افزایش تعداد مدارس یا تغییر نام و ساختار آن‌ها کافی نیست.

اولویت باید تقویت مدارس دولتی عادی باشد؛ به‌ویژه در مناطقی که دانش‌آموزان از نظر اقتصادی و اجتماعی با محرومیت بیشتری روبه‌رو هستند.

توزیع عادلانه معلمان توانمند، کاهش تراکم کلاس‌ها، جبران عقب‌ماندگی یادگیری، دسترسی به مشاوره تحصیلی و حمایت هدفمند از مدارس کم‌برخوردار، می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.

هم‌زمان، لازم است نتایج مدارس با در نظر گرفتن شرایط اولیه دانش‌آموزان ارزیابی شود؛ زیرا مقایسه یک مدرسه گزینشی با مدرسه‌ای که موظف به پذیرش همه کودکان محدوده خود است، بدون تعدیل تفاوت‌های اولیه، نمی‌تواند معیار منصفانه‌ای برای سنجش عملکرد باشد.

شفافیت در هزینه‌کرد آموزشی و بررسی تعارض منافع احتمالی در صدور مجوز و اداره مدارس نیز باید جدی گرفته شود.

اگر مسئولان واقعاً نگران عدالت آموزشی هستند، باید به‌جای تکرار شعارها، برای کاهش فاصله کیفیت آموزش در مدارس برنامه‌ای قابل سنجش و زمان‌بندی‌شده ارائه کنند.

نمره واقعی را باید به سیاست‌گذاران داد

اختلاف میان معدل ۱۷.۴۱ مدارس سمپاد و ۹.۹۴ مدارس دولتی عادی، تنها یک فاصله عددی نیست؛ نشانه‌ای است که ضرورت بررسی شکاف فرصت‌ها و کیفیت آموزش را یادآوری می‌کند.

نباید دانش‌آموزی را که در مدرسه دولتی عادی درس می‌خواند، به دلیل پایین بودن میانگین مدرسه‌اش کم‌استعداد یا کم‌تلاش دانست. همان‌طور که نباید موفقیت دانش‌آموزان مدارس خاص را صرفاً به امکانات مالی نسبت داد.

مسئولیت اصلی متوجه نظامی است که باید برای همه کودکان امکان یادگیری باکیفیت فراهم کند.

دانش‌آموزی که در مدرسه کم‌برخوردار درس می‌خواند، نباید برای رسیدن به آینده‌ای مشابه، ناچار باشد چند برابر دیگران تلاش کند و همچنان از فرصت‌های کمتری برخوردار بماند.

اگر قرار است آموزش مسیر کاهش نابرابری اجتماعی باشد، مدرسه دولتی عادی باید دوباره به نهادی قدرتمند، قابل اعتماد و برخوردار از امکانات کافی تبدیل شود.

در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که فاصله اقتصادی خانواده‌ها به فاصله آموزشی فرزندانشان تبدیل شود و این شکاف، در سال‌های بعد به فرصت‌های نابرابر شغلی و اجتماعی بینجامد.

در ماجرای معدل‌های زیر ۱۰، پیش از آنکه دانش‌آموزان را مردود اعلام کنیم، باید از سیاست‌گذاران بپرسیم: شما برای قبولی آموزش عمومی چه کرده‌اید؟