موشک فراهسته‌ای و پلاسما چیست؟ رمزگشایی از سلاحی که برق و ارتباطات را فلج می‌کند

به گزارش خبرنگار فناوری ایونا، اظهارات تازه برادر شهید حسن تهرانی‌مقدم، از چهره‌های شناخته‌شده برنامه موشکی ایران، بحث درباره نسل جدید تسلیحات پیشرفته را بار دیگر به فضای رسانه‌ای کشانده است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در یک تجمع شبانه در بروجرد، برادر شهید حسن تهرانی‌مقدم مدعی شده است که ایران به موشکی با فناوری پلاسما و قدرتی فراتر از تسلیحات هسته‌ای دست یافته است؛ موشکی که به گفته او می‌تواند پیش از اصابت، سامانه‌های الکترونیکی و مخابراتی را مختل کند.

در این اظهارات، از سر جنگی هشت‌تنی، پوشش منطقه‌ای به وسعت ۸۰ کیلومتر مربع و حتی توانایی رسیدن به نقاط دوردست جهان سخن گفته شده است.

انتشار این ادعا در شرایطی صورت گرفته که فناوری‌های موسوم به جنگ الکترومغناطیسی، تسلیحات انرژی هدایت‌شده و سامانه‌های مبتنی بر پلاسما در سال‌های اخیر به موضوع پژوهش‌های نظامی تبدیل شده‌اند.

با این حال، بررسی منابع تخصصی نشان می‌دهد باید میان سه موضوع کاملاً متفاوت تفکیک قائل شد: فناوری‌های اثبات‌شده، طرح‌های آزمایشگاهی و ادعاهایی که هنوز مستندات فنی مستقلی برای تأیید آنها منتشر نشده است.

ادعای مطرح‌شده دقیقاً چیست؟

در گزارش‌های منتشرشده از این سخنرانی، چند ویژگی برای موشک مورد ادعا مطرح شده است: برد بسیار طولانی، توانایی اختلال در تجهیزات الکترونیکی پیش از برخورد، سر جنگی هشت‌تنی و تأثیرگذاری در مساحت ۸۰ کیلومتر مربع.

این ویژگی‌ها در صورت تحقق، به فناوری‌های بسیار پیشرفته در حوزه تسلیحات الکترومغناطیسی نیاز دارند.

اما نکته مهم این است که تاکنون در منابع بررسی‌شده، اطلاعات قابل راستی‌آزمایی درباره نام رسمی سامانه، سازوکار عملکرد، آزمایش عملیاتی یا نتایج اندازه‌گیری‌شده این موشک ارائه نشده است.

موشک پلاسما چیست و آیا واقعاً وجود دارد؟

پلاسما را معمولاً چهارمین حالت ماده می‌نامند. هنگامی که گاز انرژی کافی دریافت می‌کند، بخشی از اتم‌های آن یونیزه می‌شوند و محیطی متشکل از ذرات باردار و الکترون‌های آزاد به وجود می‌آید.

این حالت ماده در پدیده‌های طبیعی مانند آذرخش و در فناوری‌هایی مانند برخی تجهیزات صنعتی و آزمایشگاه‌های همجوشی مشاهده می‌شود.

                                                       

اما استفاده از پلاسما در یک سامانه نظامی موضوع پیچیده‌تری است.

پژوهش‌هایی درباره استفاده از پلاسما برای انتقال انرژی، ایجاد کانال‌های رسانا و تأثیرگذاری بر اهداف انجام شده است. با این حال، تولید پلاسما، کنترل آن و انتقال مؤثر انرژی در محیط باز با موانع فنی قابل‌توجهی مواجه است.

مقاله‌ای منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه Bulletin of the Atomic Scientists نیز تأکید می‌کند که تسلیحات مبتنی بر پلاسما هنوز با محدودیت‌هایی در زمینه تأمین انرژی، پایداری پلاسما و کاربرد عملیاتی روبه‌رو هستند.

بر اساس این پژوهش، هیچ سامانه تسلیحاتی پلاسمایی با قابلیت عملیاتی اثبات‌شده و قابل مقایسه با سلاح‌های هسته‌ای به‌صورت عمومی تأیید نشده است.

موشک فراهسته‌ای چیست؟ آیا سلاحی قوی‌تر از بمب اتم ساخته شده است؟

اصطلاح «فراهسته‌ای» یا «فوق‌هسته‌ای» بخش بحث‌برانگیز این ادعاست.

در طبقه‌بندی شناخته‌شده تسلیحات، سلاح‌های هسته‌ای بر اساس واکنش‌های شکافت یا همجوشی هسته‌ای عمل می‌کنند. بمب‌های اتمی و گرماهسته‌ای در این گروه قرار می‌گیرند.

اما «فراهسته‌ای» عنوان یک رده علمی استاندارد برای موشک‌ها یا کلاهک‌های جنگی نیست.

به همین دلیل، استفاده از این عبارت بدون توضیح درباره منبع انرژی و سازوکار تخریب، امکان مقایسه فنی با تسلیحات هسته‌ای را فراهم نمی‌کند.

ممکن است گوینده قصد داشته باشد به سلاحی اشاره کند که به جای تخریب گسترده فیزیکی، بر از کار انداختن زیرساخت‌های الکترونیکی تمرکز دارد. با این حال، این تنها یک برداشت احتمالی از سخنان اوست و نمی‌توان آن را توضیح رسمی درباره فناوری مورد ادعا دانست.

نکته مهم‌تر اینکه تخریب تجهیزات الکترونیکی با قدرت انفجاری یک بمب هسته‌ای یکسان نیست. سلاحی که بتواند ارتباطات را مختل کند، الزاماً از نظر انرژی آزادشده یا قدرت تخریب فیزیکی از یک سلاح هسته‌ای قوی‌تر نیست.

آیا می‌توان بدون انفجار هسته‌ای، برق و ارتباطات را از کار انداخت؟

پاسخ از نظر علمی مثبت است؛ اما دامنه و میزان اثرگذاری به نوع فناوری و شرایط هدف بستگی دارد.

یکی از فناوری‌های شناخته‌شده در این زمینه، پالس الکترومغناطیسی یا EMP است.

پالس الکترومغناطیسی می‌تواند در مدارهای الکترونیکی جریان یا ولتاژ ناخواسته ایجاد کند و در شرایط خاص، باعث اختلال موقت یا آسیب دائمی به تجهیزات شود.

گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا توضیح می‌دهد که سلاح‌های مایکروویو پرقدرت می‌توانند بدون استفاده از انفجار هسته‌ای، برای ایجاد اختلال در تجهیزات الکترونیکی و ارتباطی به کار گرفته شوند.

با این حال، تأثیر این سلاح‌ها به عواملی مانند فاصله، شدت میدان الکترومغناطیسی، جهت تابش و میزان حفاظت تجهیزات بستگی دارد.

بنابراین، اصل فناوری از کار انداختن تجهیزات الکترونیکی بدون انفجار هسته‌ای واقعی است؛ اما این واقعیت به‌خودی‌خود ادعای وجود یک موشک ایرانی با مشخصات اعلام‌شده را اثبات نمی‌کند.

سر جنگی هشت‌تنی و پوشش ۸۰ کیلومتر مربع؛ اعداد چه می‌گویند؟

در اظهارات منتشرشده از تجمع بروجرد، به سر جنگی هشت‌تنی و پوشش منطقه‌ای ۸۰ کیلومتر مربع اشاره شده است.

این دو عدد برای ارزیابی یک سامانه تسلیحاتی کافی نیستند.

وزن سر جنگی به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان قدرت تخریب نیست. برای مثال، سر جنگی متعارف، هسته‌ای یا الکترومغناطیسی می‌تواند سازوکارهای کاملاً متفاوتی داشته باشد.

همچنین مشخص نیست منظور از پوشش ۸۰ کیلومتر مربع، تخریب فیزیکی، اختلال موقت ارتباطات، آسیب به تجهیزات الکترونیکی یا نوع دیگری از تأثیرگذاری است.

در فناوری‌های الکترومغناطیسی نیز نمی‌توان فرض کرد تمام دستگاه‌های موجود در یک محدوده جغرافیایی به یک اندازه آسیب می‌بینند. برخی تجهیزات ممکن است دچار اختلال شوند و برخی دیگر، به دلیل طراحی و حفاظت مناسب، به فعالیت ادامه دهند.

از این رو، برای ارزیابی ادعای مطرح‌شده، انتشار داده‌های آزمایشگاهی، نوع اثرگذاری و نتایج آزمون‌های مستقل ضروری است.

آمریکا، چین و روسیه در زمینه سلاح‌های الکترومغناطیسی چه کرده‌اند؟

پژوهش درباره تسلیحات انرژی هدایت‌شده محدود به ایران نیست.

آمریکا، چین، روسیه و چند کشور دیگر سال‌هاست روی فناوری‌های لیزری، مایکروویو پرقدرت و سامانه‌های مقابله با تجهیزات الکترونیکی تحقیق می‌کنند.

دفتر پاسخ‌گویی دولت آمریکا (GAO) در گزارشی درباره تسلیحات انرژی هدایت‌شده توضیح داده است که این فناوری‌ها می‌توانند برای مقابله با پهپادها و مختل کردن تجهیزات الکترونیکی استفاده شوند، اما محدودیت‌های فنی همچنان مانع گسترش استفاده عملیاتی از برخی از آنهاست.

بنابراین، ادعای دستیابی به سلاحی با قابلیت‌های بسیار فراتر از سامانه‌های شناخته‌شده، نیازمند شواهد فنی متناسب با اهمیت آن است.

آیا ایران پیش از این هم به تسلیحات الکترومغناطیسی مرتبط شده بود؟

بحث درباره توانایی ایران در حوزه تسلیحات الکترومغناطیسی موضوع تازه‌ای نیست.

مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS) در گزارشی به ادعاهای رسانه‌ای درباره دستیابی ایران و گروه‌های هم‌پیمانش به تسلیحات الکترومغناطیسی پرداخته است.

این گزارش به سناریوهای احتمالی آسیب به زیرساخت‌های برق، ارتباطات و تجهیزات نظامی اشاره می‌کند؛ با این حال، طرح چنین سناریوهایی به معنای اثبات برخورداری ایران از یک سامانه مشخص با قابلیت‌های اعلام‌شده نیست.

در واقع، وجود پژوهش‌های نظامی درباره فناوری‌های الکترومغناطیسی و ادعای ساخت یک موشک عملیاتی، دو موضوع متفاوت هستند.

ممکن است کشوری در یک حوزه فناوری تحقیق کند، اما هنوز به مرحله تولید، آزمایش موفق یا استقرار عملیاتی نرسیده باشد.

آیا موشک پلاسما می‌تواند سلاح آینده جنگ‌ها باشد؟

تحولات نظامی نشان می‌دهد که آسیب رساندن به توان ارتباطی و الکترونیکی یک کشور می‌تواند در کنار حملات متعارف اهمیت راهبردی داشته باشد.

سامانه‌های راداری، شبکه‌های ارتباطی، تجهیزات هدایت و بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی به فناوری الکترونیکی وابسته‌اند.

به همین دلیل، پژوهش درباره تسلیحات الکترومغناطیسی همچنان ادامه دارد.

با این حال، آینده این فناوری‌ها نباید با توانایی‌های اثبات‌شده امروز اشتباه گرفته شود.

تسلیحات پلاسمایی همچنان با چالش‌های جدی فنی روبه‌رو هستند و هیچ سند عمومی قابل اتکایی در منابع بررسی‌شده وجود ندارد که نشان دهد موشکی با مشخصات مطرح‌شده در تجمع بروجرد آزمایش و عملیاتی شده است.

خبرنگار : عاروان