از میدان تا میدان
امیل دورکیم، جامعهشناس فرانسوی، همبستگی اجتماعی را یکی از پایههای اصلی پایداری هر جامعه میدانست. از نگاه او، تجربههای جمعی—چه در بحرانهایی مانند جنگ و چه در رویدادهایی مانند جام جهانی فوتبال—میتوانند احساس تعلق و پیوند میان اعضای جامعه را تقویت کنند.
از دیدگاه دورکیم، جامعهشناس فرانسوی، جامعه صرفاً تجمعی از افراد جدا از هم نیست، بلکه واقعیتی اجتماعی است که از طریق مجموعهای از ارزشها، باورها و هنجارهای مشترک میان اعضای آن شکل میگیرد. این عناصر مشترک سبب میشوند افراد خود را بخشی از یک کل بزرگتر بدانند و احساس پیوند با یکدیگر داشته باشند. دورکیم این پیوند را با مفهوم «همبستگی اجتماعی» توضیح میدهد. به اعتقاد او، تداوم و پایداری هر جامعه وابسته به وجود نوعی همبستگی است که افراد را در قالب یک جامعه منسجم به هم متصل کند؛ زیرا در غیاب چنین پیوندهای اخلاقی و هنجاری، نظم اجتماعی تضعیف شده و امکان بروز آشفتگی و بیسامانی افزایش مییابد.
دورکیم در آثار خود، بهویژه در کتاب «تقسیم کار اجتماعی»، دو شکل اصلی از همبستگی را مطرح میکند؛ همبستگی مکانیکی و همبستگی ارگانیک. همبستگی مکانیکی بیشتر به جوامع سنتی تعلق دارد؛ جوامعی که در آنها افراد از نظر شیوه زندگی، باورها و ارزشها شباهتهای زیادی با یکدیگر دارند. در چنین شرایطی، اشتراکات فرهنگی و اخلاقی گسترده موجب میشود وجدان جمعی قدرت زیادی داشته باشد و افراد پیوند محکمی با گروه اجتماعی خود احساس کنند. در مقابل، همبستگی ارگانیک ویژگی جوامع مدرن است. در این جوامع، به دلیل گسترش تقسیم کار و تخصصی شدن فعالیتها، افراد نقشها و کارکردهای متفاوتی پیدا میکنند. همین تفاوتها سبب میشود افراد برای ادامه زندگی اجتماعی به یکدیگر وابسته باشند؛ بنابراین پیوند اجتماعی نه بر پایه شباهت، بلکه بر اساس وابستگی متقابل میان نقشها و فعالیتهای مختلف شکل میگیرد.
از دیگر مفاهیم اساسی در اندیشه دورکیم «وجدان جمعی» است. منظور از وجدان جمعی مجموعهای از باورها، ارزشها و احساسات مشترک میان اعضای جامعه است که نوعی چارچوب اخلاقی برای رفتارهای اجتماعی فراهم میکند. این وجدان جمعی در شرایط عادی نیز در زندگی اجتماعی حضور دارد، اما در برخی موقعیتها مانند آیینها، مناسک جمعی یا بحرانهای بزرگ اجتماعی با شدت بیشتری بروز پیدا میکند. دورکیم معتقد بود که در چنین لحظاتی نوعی برانگیختگی یا هیجان جمعی میان افراد شکل میگیرد؛ وضعیتی که در آن افراد احساسات مشابهی را تجربه میکنند و پیوند عاطفی میان آنها تقویت میشود. این تجربه مشترک به افراد یادآوری میکند که عضوی از یک جامعه واحد هستند و همین امر به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکند.
از منظر دورکیم، بحرانها و تهدیدهای بیرونی از جمله موقعیتهایی هستند که میتوانند وجدان جمعی را به شکل پررنگتری فعال کنند. هنگامی که یک جامعه با خطر یا تهدیدی مشترک مواجه میشود، افراد بیش از گذشته به سرنوشت مشترک خود آگاه میشوند. در چنین شرایطی، بسیاری از اختلافات و شکافهای داخلی برای مدتی کمرنگتر میشود و نوعی همبستگی عاطفی و نمادین در میان اعضای جامعه شکل میگیرد. اگر درگیریای مانند جنگ و تجاوز مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران رخ دهد، میتوان آن را از منظر جامعهشناسی دورکیمی موقعیتی دانست که در آن احساس تهدید بیرونی، نمادهای ملی و روایتهای مشترک میتوانند حس «ما» در برابر «دیگری» را تقویت کنند. در چنین شرایطی رسانهها، آیینهای ملی و گفتمانهای عمومی میتوانند نقش مهمی در شکلگیری و تقویت این احساس همبستگی ایفا کنند.
در عین حال، دورکیم تأکید میکند که تقویت همبستگی اجتماعی تنها به موقعیتهای بحرانی محدود نمیشود. بسیاری از پدیدههای فرهنگی و اجتماعی نیز میتوانند نقشی مشابه ایفا کنند. او در پژوهشهای خود درباره دین و مناسک جمعی نشان داد که مراسم و آیینها کارکردی فراتر از جنبههای مذهبی دارند و در واقع به ایجاد و بازتولید پیوندهای اجتماعی کمک میکنند. در جوامع مدرن نیز برخی رویدادهای بزرگ فرهنگی و ورزشی میتوانند کارکردی شبیه به آیینهای جمعی داشته باشند.
مسابقات بزرگ ورزشی، بهویژه جام جهانی فوتبال، نمونهای از چنین رویدادهایی هستند. زمانی که یک تیم ملی در این رقابتها حضور دارد، میلیونها نفر تجربهای مشترک از هیجان، امید، نگرانی و شادی را با یکدیگر شریک میشوند. مردم در خانهها، کافهها، فضاهای عمومی یا در شبکههای اجتماعی و حتی در هیئتهای مذهبی بازیها را دنبال میکنند و واکنشهای احساسی مشابهی نشان میدهند. این تجربه جمعی میتواند برای مدتی برخی مرزهای اجتماعی، طبقاتی یا حتی سیاسی را کمرنگتر کند.
حضور ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ و نتایجی که تیم ملی تاکنون در این رقابتها به دست میآورد نیز میتواند در همین چارچوب قابل تحلیل باشد. پیروزیهای احتمالی، لحظات مشترک تماشای مسابقات، جشنهای خیابانی و حتی ناراحتیهای جمعی پس از شکست، همگی تجربههایی مشترک میان اعضای جامعه ایجاد میکنند. از نگاه دورکیمی، چنین لحظاتی شباهت زیادی به آیینهای جمعی دارند؛ موقعیتهایی که در آنها احساسات مشترک تقویت میشود و افراد خود را بخشی از یک جامعه واحد احساس میکنند.
در نتیجه، چه در شرایط بحرانی مانند جنگ و چه در موقعیتهای نمادین و هیجانی مانند رقابتهای بزرگ ورزشی، تجربههای مشترک میتوانند زمینه تقویت حس تعلق و همبستگی اجتماعی را فراهم کنند. نظریه دورکیم نشان میدهد که انسجام اجتماعی تنها محصول نهادها و ساختارهای رسمی نیست، بلکه از طریق تجربههای جمعی، احساسات مشترک و لحظاتی که افراد را در یک تجربه مشترک گرد هم میآورد نیز شکل میگیرد و تداوم مییابد.
نویسنده: فراهانی
-
افزایش غیرعادی مصرف بنزین؛ نشانه خطر برای خودروها؟
-
قیمت دلار آزاد لحظه ای امروز پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۲:۰۰
-
قیمت بیتکوین لحظه ای امروز پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۱:۴۵
-
خریداران خودرو در خطر! / چه چیزی شرکتهای خودرویی را نگران کرده است؟
-
قیمت بیتکوین لحظه ای امروز پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۱:۳۰
-
امتیازها نصف شد؛ زورآزمایی جذاب گرمیو و باهیا برنده نداشت
-
تسلیم بوتافوگو در مستطیل سبز؛ جشن پرشور هواداران کورینتیانس با برد 2 بر 0
-
وزیر دفاع عربستان با فرمانده سنتکام در ریاض برای ارزیابی پدافند هوایی و تقویت همکاریهای دفاعی ملاقات کرد
-
125 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟
-
226 آبان 1405آخرین وضعیت تعطیلی مدارس فارس و شیراز فردا چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵
-
325 آبان 1405تعطیلی مدارس گلستان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ آخرین وضعیت گرگان و ادارات
-
427 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ -
24 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟ -
25 آبان 1405تعطیلی مدارس گلستان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ آخرین وضعیت گرگان و ادارات