اقتصاد تردمیلی؛ هر چقدر بیشتر می‌دویم اما جلو نمی‌رویم

همین تصویر می‌تواند به زبان ساده مفهوم «اقتصاد تردمیلی» را توضیح دهد؛ اقتصادی که در آن بخش قابل‌توجهی از تلاش خانوار صرف حفظ موقعیت قبلی می‌شود، نه بهبود آن.

وقتی پس‌انداز کردن دیگر به معنای نزدیک شدن به هدف نیست

در اقتصاد تورمی، مسئله فقط گران شدن کالاها نیست؛ مسئله اصلی، سرعت افزایش قیمت‌ها در مقایسه با رشد درآمد و پس‌انداز خانوار است.

فرض کنید یک خانواده برای خرید یک خودرو ۱۰۰ میلیون تومان کنار می‌گذارد. اگر در فاصله زمانی لازم برای جمع‌کردن این مبلغ، قیمت خودرو به ۲۰۰ میلیون تومان برسد، خانواده به‌رغم پس‌انداز و تلاش خود به هدف نزدیک‌تر نشده است. حتی ممکن است فاصله آن‌ها با هدف بیشتر هم شده باشد.

این وضعیت در بازار مسکن، خودرو، طلا و بسیاری از کالاهای سرمایه‌ای نیز قابل مشاهده است. خانواری که چند سال قبل با یک سطح مشخص از درآمد می‌توانست برای خرید خانه برنامه‌ریزی کند، ممکن است امروز با همان میزان تلاش و حتی درآمد اسمی بالاتر، از بازار مسکن فاصله بیشتری داشته باشد.

در چنین شرایطی، «درآمد اسمی» به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش وضعیت اقتصادی خانوار نیست. آنچه اهمیت دارد، قدرت خرید واقعی است؛ یعنی اینکه درآمد فرد در نهایت چه میزان کالا و خدمات برای او فراهم می‌کند.

دو شیفت کار، اما همان نقطه قبلی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تورم بالا، فرسایش تدریجی قدرت خرید خانوار است. ممکن است زن و شوهر هر دو شاغل باشند، ساعات کاری خود را افزایش دهند، اضافه‌کاری کنند و بخشی از درآمدشان را نیز پس‌انداز کنند، اما اگر قیمت مسکن، خوراک، حمل‌ونقل، درمان و سایر هزینه‌های ضروری با سرعت بیشتری افزایش پیدا کند، نتیجه نهایی می‌تواند چیزی جز حفظ سطح قبلی زندگی نباشد.

این همان جایی است که استعاره «تردمیل» معنا پیدا می‌کند: فرد برای ایستادن در جای قبلی باید بدود.

گزارش‌های اقتصادی نیز نشان می‌دهد فشار تورمی برای همه خانوارها یکسان نیست. خانوارهای کم‌درآمد معمولاً سهم بیشتری از درآمد خود را صرف کالاها و خدمات ضروری می‌کنند؛ بنابراین افزایش قیمت این اقلام می‌تواند فشار بیشتری بر قدرت خرید آن‌ها وارد کند. 

تورم، برنامه‌ریزی بلندمدت را دشوار می‌کند

تورم بالا فقط هزینه زندگی امروز را افزایش نمی‌دهد؛ افق برنامه‌ریزی خانوار را نیز کوتاه‌تر می‌کند.

وقتی فرد نمی‌تواند با اطمینان نسبی پیش‌بینی کند که قیمت یک کالا یا هزینه اجاره در چند ماه آینده چقدر خواهد بود، برنامه‌ریزی بلندمدت دشوار می‌شود. هدفی که امروز دست‌یافتنی به نظر می‌رسد، ممکن است چند ماه بعد به هدفی بسیار دور تبدیل شود.

به همین دلیل است که در اقتصادهای تورمی، بسیاری از خانوارها به‌جای برنامه‌ریزی برای افزایش رفاه، ابتدا تلاش می‌کنند ارزش دارایی و درآمد خود را در برابر کاهش قدرت خرید حفظ کنند.

این تغییر رفتار را می‌توان در حرکت بخشی از نقدینگی به سمت دارایی‌هایی مانند طلا، ارز، مسکن، خودرو و سهام نیز مشاهده کرد. وقتی نرخ سود حقیقی منفی باشد، نگهداری پول نقد یا دارایی‌های ریالی می‌تواند به معنای از دست دادن بخشی از قدرت خرید در طول زمان باشد. 

ثروتمندتر شده‌ایم یا فقط دارایی‌ها گران‌تر شده‌اند؟

یکی دیگر از دام‌های اقتصاد تورمی، چیزی است که می‌توان آن را «توهم افزایش ثروت» دانست.

فردی ممکن است چند سال قبل دو کیلو طلا، یک واحد مسکونی یا خودرویی خریداری کرده باشد و امروز ارزش ریالی آن چند برابر شده باشد. در نگاه اول، او ثروتمندتر به نظر می‌رسد؛ اما اگر قیمت سایر کالاها و خدمات نیز به همان نسبت یا بیشتر افزایش یافته باشد، افزایش عددی ارزش دارایی الزاماً به معنای افزایش واقعی قدرت خرید نیست.

برای مثال، اگر ارزش یک دارایی از ۴۰۰ میلیون تومان به چهار میلیارد تومان رسیده باشد، نمی‌توان صرفاً از روی این افزایش اسمی نتیجه گرفت که مالک آن ده برابر ثروتمندتر شده است. باید دید در همین مدت، قیمت خانه، خودرو، مواد غذایی، خدمات و سایر نیازهای زندگی چقدر افزایش یافته است.

چرا تورم می‌تواند شکاف طبقاتی را عمیق‌تر کند؟

تورم اثر یکسانی بر همه افراد ندارد. فردی که از قبل صاحب خانه، زمین یا دارایی‌های سرمایه‌ای است، معمولاً ابزار بیشتری برای مقابله با کاهش ارزش پول در اختیار دارد؛ در مقابل، خانواری که تمام درآمدش صرف هزینه‌های جاری می‌شود، امکان کمتری برای تبدیل درآمد خود به دارایی دارد.

به همین دلیل، تورم طولانی‌مدت می‌تواند به بازتوزیع ثروت و تشدید شکاف اقتصادی منجر شود. پژوهش‌ها درباره اقتصاد ایران نیز بر اثر تورم بر توزیع درآمد و افزایش فشار بر خانوارهای فاقد دارایی تأکید کرده‌اند. 

در چنین شرایطی، مسئله فقط این است که سرعت آسیب‌پذیر شدن گروه‌های مختلف جامعه یکسان نیست.

کسی که چند واحد مسکونی یا دارایی سرمایه‌ای دارد، ممکن است با افزایش قیمت دارایی‌هایش بخشی از کاهش ارزش پول را جبران کند. اما مستأجری که تمام درآمدش صرف اجاره و هزینه‌های روزمره می‌شود، ممکن است هر سال بخش بیشتری از درآمد خود را فقط برای حفظ همان سطح زندگی قبلی هزینه کند.

چرا بدهکاران ممکن است در اقتصاد تورمی وضعیت متفاوتی داشته باشند؟

در یک اقتصاد تورمی، بدهی با نرخ ثابت می‌تواند در طول زمان از نظر واقعی کم‌ارزش‌تر شود؛ به این معنا که فرد بدهکار، اقساط خود را با پولی پرداخت می‌کند که قدرت خرید آن نسبت به زمان دریافت وام کاهش یافته است.

به همین دلیل، در شرایطی که نرخ بهره واقعی منفی باشد، وام‌گیرنده‌ای که منابع را صرف یک دارایی مولد یا دارایی‌ می‌کند که ارزش آن متناسب با تورم افزایش می‌یابد، ممکن است از نظر واقعی موقعیت بهتری پیدا کند. این موضوع در ادبیات اقتصادی نیز به‌عنوان یکی از پیامدهای تورم بر رابطه میان بدهکاران و بستانکاران مطرح است. 

اما این مسئله به هیچ وجه به معنای آن نیست که «هرکس وام بیشتری بگیرد، حتماً ثروتمندتر می‌شود». اگر نرخ سود و هزینه‌های وام بالا باشد، درآمد فرد برای بازپرداخت اقساط کافی نباشد یا دارایی خریداری‌شده کاهش قیمت پیدا کند، بدهی می‌تواند به‌جای نجات مالی، به بحران تبدیل شود.

اگر اقتصاد در وضعیتی قرار گیرد که رشد قیمت‌ها از رشد درآمد و بازده پس‌اندازها بیشتر باشد، افراد به‌تدریج از «پس‌انداز برای آینده» به سمت «حفظ ارزش دارایی در برابر تورم» حرکت می‌کنند.

در چنین شرایطی، منابع مالی به جای آنکه صرفاً در قالب پول نقد نگهداری شوند، ممکن است به بازار دارایی‌ها منتقل شوند. این رفتار، اگر گسترده شود، خود می‌تواند به افزایش تقاضا برای برخی دارایی‌ها و شکل‌گیری چرخه‌های قیمتی جدید منجر شود. در ایران نیز پژوهش‌های اقتصادی، رابطه میان نقدینگی، کسری بودجه و تورم را از عوامل مهم در توضیح پویایی تورم می‌دانند. 

در نتیجه، اقتصاد تردمیلی فقط یک مشکل فردی نیست؛ یک مسئله ساختاری است. اگر تورم مزمن شود، خانوارها مجبور می‌شوند انرژی بیشتری برای حفظ سطح زندگی قبلی صرف کنند و سهم کمتری از توان اقتصادی آن‌ها برای سرمایه‌گذاری، آموزش، رفاه و بهبود کیفیت زندگی باقی می‌ماند.

چگونه می‌توان روی این تردمیل دوام آورد؟

برای خانوارها، نسخه واحدی وجود ندارد؛ اما چند اصل می‌تواند در مدیریت شرایط تورمی اهمیت داشته باشد:

اول؛ بدهی را آگاهانه مدیریت کنید.

دوم؛ خریدهای ضروری را بی‌دلیل به تعویق نیندازید.

سوم؛ فقط به رشد عددی درآمد نگاه نکنید.

چهارم؛ همه دارایی خود را در یک بازار قرار ندهید.

و مهم‌تر از همه، نباید بار حل یک مشکل ساختاری را فقط بر دوش خانوار گذاشت. وقتی تورم مزمن می‌شود، حتی بهترین مدیریت مالی خانوار نیز محدودیت دارد. مهار تورم، ثبات اقتصادی، کنترل کسری بودجه، سیاست پولی معتبر و ایجاد رشد اقتصادی پایدار، مسائلی هستند که در سطح سیاست‌گذاری باید حل شوند.