بازگشت جهان به عصر رقابت هسته‌ای

بمب اتم از همان نخستین روز تولدش با یک تناقض تاریخی همراه بود. بشر سلاحی ساخت که می‌توانست در یک لحظه، مقیاس و معنای جنگ را دگرگون کند و سپس کوشید همین قدرت ویرانگر را در قامت «بازدارندگی» به نظمی عقلانی تبدیل کند. هیروشیما و ناکازاکی اما همچنان در حافظه تاریخ ایستاده‌اند. ایالات متحده تنها دولتی است که در جنگ از سلاح هسته‌ای استفاده کرده و این واقعیت، هر بحثی درباره اخلاق، امنیت و آینده رقابت هسته‌ای را از یک نقطه مهم عبور می‌دهد. آمریکا نمی‌تواند خود را در جایگاه داور خطر هسته‌ای بنشاند، زیرا بخشی از تاریخ این خطر با تصمیم سیاسی و نظامی خود این کشور نوشته شده است.

پس از پایان جنگ سرد، برای مدتی چنین تصور می‌شد که جهان می‌تواند از زیر سایه آن رقابت عظیم بیرون بیاید. فضای تازه اما خیلی زود با واقعیت قدرت برخورد کرد. روسیه جایگاه هسته‌ای خود را حفظ کرد، آمریکا زرادخانه و زیرساخت‌های راهبردی خود را نوسازی کرد و چین آرام و پیوسته در حال تبدیل شدن به یک قدرت هسته‌ای بزرگ‌تر شد. در شرق آسیا، کره شمالی سلاح هسته‌ای را به بخشی از راهبرد بقا و چانه‌زنی خود تبدیل کرد و در جنوب آسیا، هند و پاکستان همچنان در محیطی سرشار از رقابت و بی‌اعتمادی هسته‌ای زندگی می‌کنند. حاصل این وضعیت، جهانی است که در آن بمب اتم دوباره زبان قدرت شده است و هر قدرت بزرگ می‌کوشد در برابر رقیب، سهم بیشتری از امنیت را برای خود تضمین کند.

در این میان، رفتار آمریکا اهمیت مضاعف دارد. واشنگتن از یک سو پرچم منع اشاعه را در دست می‌گیرد و از سوی دیگر، برای حفظ و نوسازی توان هسته‌ای خود هزینه‌های هنگفت اختصاص می‌دهد. این دوگانگی، قلب مسئله است. قدرتی که خود را حافظ نظم هسته‌ای معرفی می‌کند، هنگامی اعتبار بیشتری خواهد داشت که درباره زرادخانه خویش نیز همان اندازه سخت‌گیر باشد که درباره برنامه‌های هسته‌ای دیگران سخن می‌گوید. جهان نمی‌تواند با دو معیار متفاوت به امنیت نگاه کند. یک معیار برای قدرت‌های مسلط و معیار دیگری برای کشورهایی که در بیرون از حلقه قدرت قرار گرفته‌اند، بیش از آنکه به ثبات کمک کند، بی‌اعتمادی تولید می‌کند و انگیزه رقابت را افزایش می‌دهد.

رقابت هسته‌ای امروز نیز شکل کلاسیک جنگ سرد را تکرار نمی‌کند. میدان تازه، مجموعه‌ای درهم‌تنیده از موشک‌های مافوق‌صوت، زیردریایی‌های هسته‌ای، سامانه‌های فضایی، جنگ سایبری، هوش مصنوعی و فناوری‌های شناسایی و هشدار است. این فناوری‌ها فاصله میان قدرت متعارف و قدرت هسته‌ای را کمتر کرده‌اند و سرعت تصمیم‌گیری در بحران‌ها را افزایش می‌دهند. وقتی یک سامانه راداری، یک حمله سایبری یا یک تحرک موشکی می‌تواند در چند دقیقه بر محاسبات یک قدرت هسته‌ای اثر بگذارد، امنیت دیگر فقط به تعداد کلاهک‌ها وابسته نیست. کیفیت اطلاعات، سرعت واکنش و اعتماد میان بازیگران نیز به اندازه خود سلاح اهمیت پیدا می‌کند.

چین در این میان مهم‌ترین متغیر تازه معادله است. پکن سال‌ها با سیاستی محتاطانه، توان هسته‌ای خود را در سطحی محدودتر از آمریکا و روسیه نگه داشت، اما تغییر موازنه قدرت در جهان و تشدید رقابت راهبردی با واشنگتن، فضای جدیدی ایجاد کرده است. آمریکا نیز چین را فقط یک رقیب اقتصادی نمی‌بیند و رقابت دو کشور از تجارت و فناوری به حوزه‌های نظامی و راهبردی کشیده شده است. هرچه این رقابت عمیق‌تر شود، سلاح هسته‌ای نیز جایگاه بیشتری در محاسبات دو طرف پیدا می‌کند. به این ترتیب، قرن بیست‌ویکم می‌تواند شاهد شکل‌گیری نوعی بازدارندگی سه‌جانبه باشد که از نظر پیچیدگی، حتی از الگوی واشنگتن و مسکو در دوران جنگ سرد دشوارتر است.

هنگامی که داشتن سلاح هسته‌ای برای برخی کشورها نشانه مسئولیت‌پذیری و برای برخی دیگر نشانه تهدید تلقی می‌شود، مفهوم امنیت از یک اصل مشترک به امتیازی سیاسی تبدیل خواهد شد. همین نگاه گزینشی، نظام منع اشاعه را در برابر یک پرسش جدی قرار می‌دهد. اگر هدف نهایی امنیت جهان است، چرا مسیر کاهش خطر نباید برای همه قدرت‌ها یکسان باشد؟

۲۹ اوت، روز بین‌المللی مبارزه با آزمایش‌های هسته‌ای، فرصتی است تا جهان به هزینه واقعی این رقابت نگاه کند. آزمایش‌های هسته‌ای در دهه‌های گذشته با سرزمین، انسان، سلامت جوامع و محیط زیست پیوند خوردند و آثارشان در برخی مناطق تا سال‌ها باقی ماند. تاریخ هسته‌ای جهان مجموعه‌ای از تصمیم‌های سیاسی است که هزینه آنها در بسیاری موارد بر دوش مردمانی قرار گرفت که هیچ نقشی در طراحی رقابت قدرت‌ها نداشتند. همین واقعیت، مسئله هسته‌ای را از یک بحث صرفاً نظامی به یک مسئله اخلاقی و انسانی تبدیل می‌کند.

در کنار این میراث انسانی، یک تغییر بزرگ در جغرافیای قدرت نیز در حال وقوع است. مرکز ثقل رقابت هسته‌ای از انحصار دو قدرت دوران جنگ سرد فاصله گرفته و به شبکه‌ای پیچیده از قدرت‌های بزرگ و منطقه‌ای رسیده است. هند و پاکستان در جنوب آسیا، کره شمالی در شرق آسیا و قدرت‌های هسته‌ای اروپا هر کدام در محیطی متفاوت از امنیت و تهدید قرار دارند. همین چندلایه شدن رقابت، جهان را با وضعیتی روبه‌رو کرده که در آن یک بحران محلی می‌تواند به محاسبات قدرت‌های بزرگ راه پیدا کند. منطق بازدارندگی در چنین فضایی به مجموعه‌ای از محاسبات سیاسی، فناوری و روان‌شناختی وابسته شده است.

اروپا نیز پس از جنگ اوکراین بیش از گذشته با مسئله قدرت هسته‌ای روبه‌رو شده است. روسیه بار دیگر نقش توان هسته‌ای را در محاسبات امنیتی خود برجسته کرده و کشورهای اروپایی نیز در حال بازنگری در برداشت خود از امنیت قاره هستند. این شرایط، نقش زرادخانه‌های فرانسه و بریتانیا و همچنین جایگاه بازدارندگی آمریکا در اروپا را دوباره به موضوع بحث تبدیل کرده است. امنیت اروپایی که سال‌ها بر چتر هسته‌ای آمریکا تکیه داشت، اکنون در برابر پرسشی بزرگ قرار گرفته است: آیا اروپا در آینده همچنان امنیت خود را به تضمین‌های واشنگتن گره خواهد زد یا به سمت تعریف مستقل‌تری از قدرت راهبردی حرکت خواهد کرد؟

همزمان، کاهش اعتماد میان قدرت‌های بزرگ، اهمیت پیمان‌های کنترل تسلیحات را بیشتر کرده است. هر پیمانی که از میان می‌رود یا هر سازوکار نظارتی که تضعیف می‌شود، بخشی از دیوارهای حفاظتی میان رقابت و بحران را کوتاه‌تر می‌کند. جهان به قواعد تازه‌ای نیاز دارد که بتواند فناوری‌های نوظهور را نیز دربر بگیرد. هوش مصنوعی، جنگ سایبری و سامانه‌های فضایی در حال ورود به حوزه‌ای هستند که پیش‌تر عمدتاً در اختیار تصمیم‌گیران انسانی و ساختارهای سنتی نظامی بود. آینده کنترل تسلیحات باید بتواند این واقعیت تازه را بپذیرد، وگرنه بخش مهمی از رقابت راهبردی در قلمروهایی شکل خواهد گرفت که قواعد روشن و مورد توافقی برای آنها وجود ندارد.

امروز جهان به گفت‌وگویی نیاز دارد که در آن امنیت از انحصار قدرت‌های بزرگ خارج شود و اصل برابری در مسئولیت‌های هسته‌ای جدی گرفته شود. کشورهایی که از توان هسته‌ای برخوردارند باید بدانند که قدرت بیشتر، مسئولیت بیشتری نیز به همراه دارد. امنیت جهانی نمی‌تواند بر پایه ترس دائمی و تهدید متقابل بنا شود. بازدارندگی شاید در کوتاه‌مدت مانع برخورد مستقیم قدرت‌ها شود، اما صلح پایدار زمانی شکل می‌گیرد که رقابت راهبردی با سازوکارهای اعتمادساز، کنترل تسلیحات و تعهد واقعی به کاهش خطر همراه شود.

رقابت هسته‌ای در نهایت آزمونی برای بلوغ سیاسی جهان است. قدرت‌های بزرگ در برابر انتخابی تاریخی قرار دارند. می‌توانند فناوری و سرمایه خود را بیش از پیش صرف ساخت سلاح‌هایی کنند که قدرت تخریب را افزایش می‌دهند، یا بخشی از همین ظرفیت را برای ساختن قواعدی به کار گیرند که امنیت را از سایه تهدید بیرون بیاورد. تاریخ هیروشیما و ناکازاکی همچنان به جهان یادآوری می‌کند که نخستین کاربرد جنگی بمب اتم چه معنایی داشته است. آینده اما هنوز نوشته نشده است. این آینده می‌تواند با بازگشت مسئولیت به سیاست هسته‌ای و با پذیرش این اصل ساخته شود که امنیت یک کشور، زمانی ارزشمند است که به قیمت ناامنی دائمی دیگران به دست نیامده باشد.