برلین، پایان یک عصر و آغاز یک توهم

1405-08-16 08:42:22
بازدید: 123
کد خبر: 000550419
0 زمان مطالعه: 1 دقیقه
برلین، پایان یک عصر و آغاز یک توهم

سی‌وهفت سال از فروپاشی دیوار برلین می‌گذرد. جهانی که آن شب پایان تقسیم شرق و غرب را جشن گرفت، دیری نپایید که دریافت، فروریختن یک دیوار، پایان رقابت قدرت‌ها و آغاز صلحی پایدار نیست.

غروب نهم نوامبر ۱۹۸۹، هنگامی که گونتر شابوفسکی، یکی از مقام‌های آلمان شرقی، در برابر خبرنگاران از مقررات تازه سفر سخن می‌گفت، کمتر کسی تصور می‌کرد اعلامی آشفته، سرنوشت یکی از بزرگ‌ترین نمادهای قرن بیستم را دگرگون کند. ساعاتی بعد، هزاران شهروند برلین به سوی گذرگاه‌های مرزی حرکت کردند. مأمورانی که سال‌ها مسئول حفاظت از دیوار بودند، در برابر جمعیتی ایستادند که دیگر حاضر به پذیرش جدایی نبود. دروازه‌ها گشوده شدند و مردمی که نزدیک به سه دهه از یکدیگر جدا مانده بودند، در آغوش هم گریستند. آن شب، شادی برلینی‌ها حقیقتی انسانی و انکارناپذیر بود. بااین‌حال، معنایی که قدرت‌های پیروز بعدها به آن رویداد بخشیدند، بسیار فراتر از آرزوهای مردمی رفت که تنها می‌خواستند آزادانه از خیابانی به خیابان دیگر قدم بگذارند.

دیوار برلین در سال ۱۹۶۱ ساخته شد و طی بیست‌وهشت سال، مرز میان دو نظام سیاسی و دو برداشت متعارض از جهان را به نمایش گذاشت. آن سازه بتنی، نشانه آشکار تقسیم اروپا بود، اما فروپاشی آن حاصل مجموعه‌ای از تحولات عمیق‌تر به شمار می‌رفت. رکود اقتصادی در بلوک شرق، فرسایش مشروعیت حکومت‌های کمونیستی، اصلاحات شوروی و اعتراض‌های گسترده مردمی، بنیان نظمی را متزلزل کرده بودند که زمانی تغییرناپذیر تصور می‌شد. سرنوشت دیوار پیش از آن شب تاریخی، در کارخانه‌ها، خیابان‌ها و ذهن مردمی رقم خورده بود که دیگر روایت رسمی قدرت را با تجربه زندگی خود سازگار نمی‌یافتند. برلین سرانجام به صحنه آشکارشدن بحرانی تبدیل شد که سال‌ها در درون ساختار سیاسی شرق اروپا جریان داشت.

چند ماه پیش از فروپاشی دیوار، فرانسیس فوکویاما در مقاله مشهور «پایان تاریخ؟» از افقی سخن گفته بود که در آن لیبرال‌دموکراسی غربی، مقصد نهایی تحول ایدئولوژیک بشر به نظر می‌رسید. مقصود او پایان رقابت میان الگوهای فراگیر حکمرانی در سطح اندیشه بود. فروپاشی بلوک شرق، به این برداشت اعتباری تازه بخشید و فضای فکری غرب را با نوعی اطمینان تاریخی همراه کرد. گویی پس از شکست کمونیسم شوروی، جهان به پاسخی نهایی درباره شیوه اداره جوامع دست یافته بود. همین اطمینان، زمینه شکل‌گیری توهمی بزرگ‌تر شد: تصور اینکه برتری یک الگوی سیاسی و اقتصادی، می‌تواند اختلاف منافع ملت‌ها، رقابت تمدن‌ها و منازعات قدرت را نیز برای همیشه حل کند.

واشنگتن در دهه پس از جنگ سرد، خود را در موقعیتی کم‌سابقه یافت. اتحاد جماهیر شوروی از میان رفته بود و آمریکا از برتری چشمگیری در عرصه‌های نظامی، اقتصادی و نهادی برخوردار بود. در بخشی از محافل سیاسی غرب، گسترش الگوی لیبرال‌دموکراسی با تصور امکان بازآرایی نظم جهانی تحت رهبری آمریکا پیوند خورد. مسئله از جایی پیچیده شد که قدرت برتر، برداشت خود از امنیت و منافع بین‌المللی را مبنای تصمیم‌هایی قرار داد که الزاماً با خواست یا منافع دیگر کشورها سازگار نبود. جهانی که قرار بود پس از برلین از منطق تقابل فاصله بگیرد، به‌تدریج با اختلافی تازه درباره حدود قدرت، مشروعیت مداخله و حق تعیین سرنوشت ملت‌ها روبه‌رو شد.

بمباران یوگسلاوی در سال ۱۹۹۹ و حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، دو نمونه برجسته از مناقشات دوران پس از جنگ سرد بودند. مداخله نخست با استناد به ضرورت جلوگیری از نقض گسترده حقوق بشر توجیه شد و جنگ دوم با ادعاهای امنیتی درباره تسلیحات کشتارجمعی آغاز شد که مبنای اصلی آن بعدها بی‌اعتبار از آب درآمد. این رویدادها، پرسش‌هایی جدی درباره نسبت قدرت نظامی با مشروعیت حقوقی و مسئولیت انسانی ایجاد کردند. سقوط یک حکومت یا پیروزی در میدان نبرد، به پیدایش نظمی باثبات منتهی نمی‌شود. تجربه عراق نشان داد که فروپاشی ساختار سیاسی یک کشور می‌تواند پیامدهایی به‌مراتب طولانی‌تر از عملیات نظامی اولیه داشته باشد و زندگی چندین نسل را دستخوش آشفتگی کند.

بازگشت روسیه به رقابت‌های بزرگ ژئوپلیتیکی، گسترش قدرت اقتصادی و فناوری چین و افزایش نقش قدرت‌های منطقه‌ای، محدودیت‌های تصور جهان تک‌قطبی را آشکارتر کرد. جنگ اوکراین نیز بار دیگر امنیت اروپا را به مسئله‌ای حیاتی تبدیل کرده و نشان داده است که پایان جنگ سرد، اختلاف درباره مرزها، حوزه‌های نفوذ و ترتیبات امنیتی را حل نکرده بود. در جهانی که پیوندهای اقتصادی آن گسترده‌تر شده، رقابت سیاسی و نظامی همچنان می‌تواند مسیر تجارت، انرژی و زندگی میلیون‌ها انسان را تغییر دهد. تاریخ از چارچوبی که برای پایان آن ترسیم شده بود، فراتر رفته است.

برای ایران، بازخوانی این تجربه اهمیتی مستقل دارد. تحولات سه دهه گذشته نشان داده‌اند که استقلال سیاسی، امنیت اقتصادی و حفظ قدرت تصمیم‌گیری ملی، در مناسبات بین‌المللی همچنان موضوعاتی تعیین‌کننده‌اند. تجربه تحریم‌ها، فشارهای خارجی و جنگ، ضرورت تقویت بنیان‌های داخلی کشور را برجسته کرده است. توان علمی، تولید صنعتی، امنیت غذایی و انسجام اجتماعی، اجزای قدرت ملی‌اند و توسعه آن‌ها به برنامه‌ریزی پایدار و مدیریت مسئولانه نیاز دارد. کشوری که در پی حفظ استقلال خویش است، باید هم‌زمان ظرفیت تأمین نیازهای مردم، افزایش رفاه عمومی و گسترش فرصت‌های نسل آینده را نیز تقویت کند. اقتدار ملی زمانی دوام می‌یابد که پشتوانه‌ای واقعی در زندگی جامعه داشته باشد.

تصاویر فروپاشی دیوار برلین هنوز تأثیری عمیق دارند. دست‌هایی که از دو سوی دیوار به یکدیگر می‌رسیدند، خانواده‌هایی که پس از سال‌ها دوباره یکدیگر را می‌دیدند و شهروندانی که بر فراز سازه‌ای بتنی شادی می‌کردند، یادآور آرزویی مشترک در تجربه بشری هستند. انسان می‌خواهد اختیار زندگی خود را داشته باشد و آینده‌اش گروگان رقابت قدرت‌ها نباشد. این حقیقت انسانی را باید از روایت سیاسی پیروزمندان جدا کرد. شادی مردم برلین به معنای تأیید همه تصمیم‌هایی نبود که بعدها به نام پیروزی غرب گرفته شد. همان‌گونه که نقد یک‌جانبه‌گرایی آمریکا، ارزش رهایی مردمی را که سال‌ها زیر محدودیت‌های آلمان شرقی زندگی کرده بودند، کاهش نمی‌دهد.

تاریخ‌نگاری دقیق، به‌ویژه در روزگار ما، به همین تمایزها نیاز دارد. رسانه‌ها و اندیشمندان هنگامی به فهم عمومی یاری می‌رسانند که میان واقعه تاریخی و تفسیری که قدرت‌ها از آن ارائه می‌کنند، فاصله بگذارند. فروپاشی دیوار برلین رویدادی واقعی با پیامدهای انسانی و سیاسی گسترده بود. اعلام پیروزی نهایی یک جهان‌بینی، تفسیری از آن رویداد به شمار می‌رفت که گذشت زمان امکان آزمودن آن را فراهم کرد. شناخت این تفاوت، مانع آن می‌شود که هیجان پیروزی یا تلخی شکست، جای تأمل تاریخی را بگیرد. هر نسلی باید بتواند رخدادهای گذشته را با پرسش‌های زمانه خود بازخوانی کند.

سی‌وهفت سال پس از آن شب، برلین همچنان یادآور لحظه‌ای است که نظمی ظاهراً استوار در برابر اراده مردم فرو ریخت. آنچه در پی آن پدید آمد، جهانی پیچیده‌تر از پیش‌بینی‌های خوش‌بینانه پایان قرن بیستم بود. قدرت‌ها تغییر کردند، ائتلاف‌ها دگرگون شدند و منازعات تازه‌ای شکل گرفتند. شاید ماندگارترین درس برلین را باید در فاصله میان آزادی یک ملت و ادعای پیروزی نهایی یک قدرت جست‌وجو کرد. مردمی که دیوار را پشت سر گذاشتند، آینده‌ای گشوده می‌خواستند. تاریخ نیز گشوده باقی ماند. دیوار برلین فرو ریخت، اما این تصور که می‌توان برای تاریخ پایانی قطعی نوشت، در برابر واقعیت جهان دوام نیاورد.

نظر شما
    هیچ دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است!
تصاویر
صنایع غذایی گلها ایونا تی‌وی
محصولات غذایی هوفر
ستاره غرب آسیا
مرکز فرهنگی منتظر المهدی
بانک ملی
بازگشت به بالا
© کلیه حقوق این وب سایت برای پایگاه خبری نگاه ایرانیان نیوز محفوظ است.
website designed by InTen DigitalMarketing Agency , developed by InTen