برنده‌ای که در میدان نبود

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، روسیه نه در جنگ ایران و آمریکا حضور مستقیم داشت و نه هزینه‌ای هم‌سنگ طرف‌های درگیر پرداخت؛ اما از منظر رئالیسم تهاجمی، شاید بیش از هر بازیگر دیگری از پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی این تنش سود برده باشد.

جان مرشایمر، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل و بنیان‌گذار نظریه «رئالیسم تهاجمی»، بر این باور است که قدرت‌های بزرگ بیش از آنکه در اندیشه پیروزی در یک جنگ باشند، در پی افزایش قدرت نسبی خود در نظام بین‌الملل هستند.

برنده خاموش

گاه بهترین فرصت برای افزایش قدرت، نه آغاز یک جنگ، بلکه بهره‌برداری از جنگی است که دیگران در آن گرفتار شده‌اند.

اگر این منطق را بر تحولات یک سال اخیر غرب آسیا، از جنگ ۱۲ روزه تاکنون، تطبیق دهیم، روسیه را می‌توان یکی از مهم‌ترین برندگان خاموش این دوره از تنش میان ایران و آمریکا دانست؛ کشوری که نه در خط مقدم نبرد حضور داشت و نه هزینه مستقیمی پرداخت، اما از پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی آن بیش از بسیاری از بازیگران دیگر بهره برد.

سیاست خارجی روسیه از دیرباز بر پایه محاسبه‌ای دقیق از منافع ملی استوار بوده است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد کرملین هرگاه میان تعهدات سیاسی و منافع ملی تعارضی احساس کرده، بدون تردید دومی را برگزیده است.

منافع ملی؛ اصل ثابت سیاست خارجی روسیه

در جهان واقع‌گرای سیاست بین‌الملل، این نه نشانه دوستی است و نه دشمنی؛ بلکه بازتاب اصلی دیرپا است که بر اساس آن، دولت‌ها پیش از هر چیز در پی تأمین منافع ملی خود هستند. همان‌گونه که هنری کیسینجر گفته است، قدرت‌های بزرگ تنها بحران‌ها را تحمل نمی‌کنند، بلکه می‌آموزند چگونه از دل آن‌ها منافع خود را استخراج کنند.

سود روسیه از جنگ ایران و آمریکا

نخستین و آشکارترین منفعت روسیه از تنش میان تهران و واشنگتن به بازار جهانی انرژی بازمی‌گردد.

اقتصاد روسیه بیش از هر چیز از افزایش قیمت نفت و گاز سود می‌برد. این کشور روزانه حدود ۷ تا ۸ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی صادر می‌کند؛ ازاین‌رو، هر یک دلار افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند درآمد صادراتی آن را روزانه حدود ۷ تا ۸ میلیون دلار افزایش دهد. اگر میانگین افزایش قیمت نفت در دوره‌های اوج بحران را ۱۰ دلار در نظر بگیریم، درآمد اضافی روسیه به حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار در روز خواهد رسید؛ رقمی که طی ۴۰ روز به حدود ۳ میلیارد دلار می‌رسد.

البته این ارقام برآوردی هستند و درآمد واقعی به عواملی مانند حجم صادرات، قیمت فروش و میزان تخفیف‌های نفتی بستگی دارد؛ با این حال، جهت کلی این اثر اقتصادی روشن است؛ هرچه ریسک ژئوپلیتیکی در خاورمیانه افزایش یابد، درآمدهای نفتی روسیه نیز بیشتر خواهد شد. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که مسکو همچنان با تحریم‌های گسترده غرب روبه‌رو است و افزایش درآمدهای نفتی می‌تواند بخشی از فشارهای اقتصادی ناشی از این تحریم‌ها را جبران کند.

اما منافع روسیه به بازار انرژی محدود نمی‌شود. تداوم تنش میان تهران و واشنگتن، بخشی از ظرفیت نظامی، اطلاعاتی و دیپلماتیک آمریکا را به خاورمیانه معطوف می‌کند. هرچه ایالات متحده در این منطقه بیشتر درگیر شود، تمرکز راهبردی آن بر پرونده‌هایی مانند جنگ اوکراین و مهار روسیه کاهش می‌یابد. برای کرملین، این یک فرصت ژئوپلیتیکی ارزشمند است؛ زیرا پراکندگی توان راهبردی آمریکا، فضای مانور بیشتری برای روسیه در اروپا و حوزه پیرامونی آن ایجاد می‌کند.

جلوگیری از بهبود روابط تهران و واشنگتن

بحران خاورمیانه بر اولویت‌های امنیتی اروپا نیز اثر می‌گذارد. افزایش نگرانی درباره امنیت انرژی، احتمال موج‌های جدید مهاجرت، تهدیدهای تروریستی و بی‌ثباتی منطقه‌ای، بخشی از ظرفیت سیاسی و مالی کشورهای اروپایی را به خود اختصاص می‌دهد.

در چنین شرایطی، تداوم حمایت گسترده و پرهزینه اروپا از اوکراین ممکن است با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو شود؛ تحولی که در مجموع با منافع راهبردی روسیه هم‌سو است.

شاید مهم‌ترین دستاورد راهبردی روسیه، نه افزایش قیمت نفت، بلکه جلوگیری از شکل‌گیری روابطی باثبات میان تهران و واشنگتن باشد. عادی‌سازی روابط دو کشور می‌تواند بخشی از مزیت ژئوپلیتیکی روسیه در قبال ایران را از میان ببرد و تهران را به بازیگری با گزینه‌های متنوع‌تر در سیاست خارجی تبدیل کند.

بنابراین تداوم شکاف میان ایران و آمریکا، جایگاه روسیه را در معادلات منطقه‌ای حفظ و حتی تقویت می‌کند.

سود در میانه تنش

اگر چارچوب تحلیلی مرشایمر را مبنای ارزیابی قرار دهیم، روسیه را می‌توان یکی از مهم‌ترین برندگان بحران اخیر دانست. آنچه برای کرملین اهمیت دارد، نه پیروزی ایران و نه موفقیت آمریکا، بلکه تداوم سطحی از رقابت و تنش میان دو کشور است که با منافع راهبردی مسکو هم‌پوشانی دارد؛ تنشی که قیمت انرژی را بالا نگه می‌دارد، بخشی از توان آمریکا را در خاورمیانه مستهلک می‌کند و از ایجاد موازنه‌ای جدید در روابط تهران و غرب جلوگیری خواهد کرد.

خبرنگار : عاروان