تحلیل سیاست های هسته ای ایران
مقاله پیش رو تحلیلی از سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هسته ای از منظر تئوری امنیت است که توسط دکتر حسین مهدیان نگاشته و در پژوهشنامه علوم دفاعی کشور منتشر شده است.
به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا به نقل از پژوهشنامه علوم دفاعی، برنامه هسته ای جمهوری اسالمی ایران بیش از دو دهه است که بخش عظیمی از سیاستهای داخلی و خارجی کشور را به خود معطوف داشته است و در کانون توجه افکار عمومی داخلی و تا حدود زیادی بینالمللی قرار گرفته است. اهمیت این برنامه تا جایی است که عالوه بر سیاست و امنیت، سایر بخشهای کشور مانند اقتصاد، فناوری، انرژی و... را به خود مشغول داشته است.
در این میان پی بردن به چرایی سیاست پیگیری و پیشبرد همه جانبه برنامه هستهای از سوی جمهوری اسالمی ایران )علیرغم مخالفت جدی بسیاری از قدرتهای بزرگ جهانی و تهدید و اعمال تحریمهای گسترده از سوی آنها( و تحلیل جایگاه این برنامه در سیاست امنیت ملی کشور از اهمیت ویژهای برخودار است.
این پژوهش در چارچوب تئوری امنیت هستی شناختی به تحلیل هویتیِ سیاست
امنیت ملی ج.ا.ایران، از نظر همخوانی هستیشناسانه این نظریه با بعد هویتی جامعه و نظام ج.ا.ایران پرداخته است. در همین راستا، عوامل شروع و پیگیری برنامه هستهای ج.ا.ایران در سه بعد عوامل هویتی، امنیتی و اقتصادی به صورت میدانی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این پژوهش نشان میدهد.
عامل اصلی شروع و پیگیری برنامه هستهای از سوی نظام ج.ا.ایران، دستیابی کشور به دانش و
فناوری پیشرفته هستهای به عنوان نمادی از توانایی و استقالل نظام ج.ا.ایران در کسب علوم و
تکنولوژی برتر جهت افزایش پرستیژ و ارتقاء جایگاه هویتی ج.ا.ایران در جهان اسالم و نظام بینالملل
بوده است.
بر اساس نظریه امنیت هستیشناختی، برنامه هستهای بومی ایران، به گونهای برای ایرانیان
برساخته شده است که ایرانیان فناوری هستهای و داشتن چرخه سوخت هستهای را حق مسلم خود
دانسته و »هویت ایران هستهای« به بخشی از »عزت« و غرور ملیشان تبدیل شده است. از این رو،
از نگاه ایرانیان، تداوم برنامه هستهای برای آنها عزت و غرور و کنار گذاشتن آن)تحت فشار آمریکا
استایار علوم سیاسی دانشگاه افسری امام علی)ع(.ایمیل: com.gmail@58Hmahdian 1
/48 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
و کشورهای غربی( به منزله از دست دادان بخشی از هویت غرور انگیزشان تلقی شده که باعث زیر
سؤال رفتن »عزت« و »غرور« ملی شده و به نوعی »ذلت« آنها را در پی خواهد داشت. به همین دلیل
ایرانیان با وجود فشارهای شدید سیاسی-اقتصادی و تهدیدهای جدی نظامی حاضر به کنار گذاشتن
برنامه هستهای خود نشدهاند.
واژگان کلیدی: سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران، پرونده هستهای، امنیت هستی شناختی
مقدمه و بیان مسئله
تحولات و رخدادهای اواخر قرن بیستم و شروع قرن بیست و یکم »امنیت ملی« و مفاهیم
مرتبط با آن را به گونهای اساسی دچار تحول نموده است. رشد پدیده جهانی شدن در کنار
عواملی مانند تغییرات فناوری و انقالب اطالعات و همچنین تغییر در سیستم جهانی قدرت،
مفهوم امنیت ملی را متحول ساخته است. پدیدههای یاد شده در کنار افزایش آگاهی ملتها،
امنیت از مفهوم سختافزاری خود به امنیت در مفهوم نرمافزاری تغییر مفهوم داده است. به
موازات این تحوالت عینی و ذهنی، در حوزه نظری و تئوریک نیز اندیشمندان مسائل امنیتی
دیدگاهها و نظریات خود را متحول ساختهاند. با این وجود بسیاری از مکاتب امنیتی به
خصوص دو مکتب اصلی واقعگرایی و لیبرالیسم و سرشاخههای آنها از جمله واقعگرایی
ساختاری و نهادگرایی نئولیبرال در تببین و توضیح بسیاری از سیاستهای امنیت ملی و
1 بر سیاست بینالمللی عاجز ماندهاند. این دو نظریه به ترتیب با تأکیدِ تأثیرات ساختاری
های
2 قلمداد کردن منافع ملی دولت ملی )واقعگرایی ساختاری( و برونزاد
ها توسط
خودشان)نئولیبرالیسم(، قدرت پیشبینی منافع ملی واحدهای سیاسی)دولتها( را ندارند. این
مشکل برای تحلیل سیاستهای امنیت ملی کشور جمهوری اسالمی ایران به صورت
برجستهتری خود را نشان میدهد و بسیاری از محققین برای تحلیل سیاستهای امنیت ملی
جمهوری اسالمی ایران در زمینههای مختلف و در اینجا در پرونده هستهای با پیشفرض قرار
دادن مفروضات نظریه سیستمی)نوواقع گرایی یا نئولیبرالیسم(، یا قادر به تبیین سیاستهای
1 Structural Effects
2 Exogenous
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 48
امنیت ملی کشور نیستند یا اینکه در بیشتر موارد آن را خالف منافع ملی)مفروض( قلمداد
میکنند.
ایراد همه انواع و اقسام دیدگاههای واقعگرایی و لیبرال در تبیین سیاستهای امنیت ملی
کشورهایی مانند ایران خصوصاً در بحث پروندهی هستهای، این است که نخست موقعیت
دولتها را در محیط ساختاری بینالمللی، صرفاً با توجه به توانمندی فیزیکی آنها تصور
میکنند. دوم اینکه تأثیر یکسان محدودیتهای نهادی بر منافع دولتها را مسلم و در نتیجه
دولتها با منافع معین را کنشگرانی صرفاً عقالیی قلمداد مینمایند و با برجسته ساختن
عقالنیت ابزاری کنشگران و در حاشیه قرار دادن واقعیتهای معنایی- هویتی) فرهنگی-
اجتماعی( و هنجاری، بر انتخابگری کنشگران در قالب ساختارها و یا نهادها بینالمللی تأکید
مینهند. در حالی که پژوهش در مورد منافع و سیاست امنیت ملی کشوری مانند جمهوری
اسالمی ایران به خصوص در پرونده هستهای نوع متفاوتی از رویکرد نظری را میطلبد. با در
نظر گرفتن موارد یاد شده این پژوهش برای تحلیل و فهم سیاست امنیت ملی جمهوری
اسالمی در پرونده هستهای از نظریه امنیت هستی شناختی استفاده نموده و در این راستا
بررسی و تحلیل تأثیراتی را که ساختارهای معنایی، ایدهها، هنجارها و ارزشهای بیناذهنی
مشترک و »هویت« برساخته از آنها بر »سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران« در این موضوع)پرونده
هستهای( دارند را محور مباحث خود قرار داده است.
ادبیات نظری پژوهش
امنیت ملی
اگر بخواهیم امنیّت ملّی را از نظر لغوی به صورت تحتالفظی معنی نماییم، میتوان آن را
»نبود تهدید و خطر« و یا »آسودگی و ایمنی از تهدید و خطر« نسبت به تمامی مؤلفههای
منافع ملّی، تعبیر کرد. این تعبیر از امنیّت ملّی از زمان شکلگیری حکومتهای اوّلیّه ملّی
تاکنون کاربرد داشته است. تفاوت اصلی در تمام این دورهها به نوع نگاه به منافع ملّی و هم
چنین قدرت ملّی و مؤلفههای تأمین آنها و هم چنین نوع تهدیدهای مرتبط با آن در این
/48 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
دورهها برمیگردد. بدین معنی که در یک مقطع زمانی مهمترین تهدید علیه منافع ملّی تهدید
نظامی بوده است و زمانی که مؤلفهها و ابعاد مختلفی را شامل میشود، به همان ترتیب عوامل
و مؤلفههای قدرت ملّی نیز گسترش مییابد و برای تأمین امنیّت ملّی باید به همه ابعاد قدرت
ملّی دست پیدا نمود. هم چنین اگر تأمین امنیّت ملّی در جهت دستیابی به منافع و اهداف
ملّی عالوه بر ارتقای قدرت ملّی نیازمند مؤلفههای دیگری )مانند همکاری و سازش( باشد،
باید امنیّت ملّی را نیز متناسب با این تفسیر باز تعریف کرد و در آن راستا حرکت نمود)مهدیان،
.)14 :1932
محقّقان مختلف برای امنیّت ملّی تعاریف گوناگونی را ارائه نمودهاند. برخی از نویسندگان
امنیّت ملّی را به معنی نبود تهدید نظامی گرفتهاند. برخی بر محافظت از کشور در برابر حمله
نظامی یا اقدامات واژگون سازی از خارج تأکید میکنند. یکی از تعریفهای موجود برای
این مفهوم، تعریف کالسیک از آن است. بنا به این تعریف امنیّت عبارت است از توانایی
کشور در دفع تهدیدهای خارجی علیه حیات سیاسی یا منافع ملّی خود. در فرهنگ علوم
سیاسی چنین آمده است: »امنیّت ملّی عبارت است از احساس آزادی کشور در تعقیب
هدفهای اساسی و فقدان ترس و خطر جدّی از خارج نسبت به منافع سیاسی، اساسی و
حیاتی کشور میباشد«. در فرهنگ اصطالحات روابط بینالملل این مفهوم بدین صورت
تعریف شده است: »حالتی که ملّت فارغ از تهدید از دست دادن تمام یا بخشی از جمعیّت،
دارایی یا خاک خود به سر میبرد«. استانلی هافمن امنیّت ملّی را »ایمنی یک ملّت از حمله
فیزیکی و مصون و محفوظ نگه داشتن فعّالیّتهای اقتصادی آن از جریانهای ویران کننده
بیرونی« تعریف میکند. به نظر ژول کومبان، امنیّت واقعاً چیزی بیشتر از تأمین و حفظ وطن
مردم و حتّی سرزمینهای ماورای دریاهای متعلّق به آنان میدهد. امنیّت کسب احترام و اعتبار
جهانی، تأمین منافع اقتصادی مردم و هر چیز دیگری است که شأن و حیات ملّت را
میسازد)مهدیان، :1938 24(.
از دیدگاه »اقبال« و »الرحمن« امنیّت یک ملّت در بر گیرنده وحدت سرزمینی، حفظ رژیم،
درک و شناخت ستیز منافع ملّی و بینالمللی و تأمین و حفظ حیات ساکنین در برابر تهدید،
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 48
عمل یا موقعیّتی است که به هر طریقی به زندگی آنان لطمه وارد میسازد. به بیان دیگر امنیّت
ملّی به توانایی یک ملّت در حفظ و نگهداری نظم قانونی و هویّت اصیل خود در زمان و
مکان اطالق شود. به نظر ریچارد کاپر امنیّت ملّی عبارت است از توان یک جامعه در جهت
حفظ و بهرهگیری از فرهنگ و ارزشهای خود)حسنپور، :1942 49(.
1 تعریف کالسیک دیگر از امنیّت ملّی، تعریف والتر لیپمن
، نویسنده و محقّق آمریکایی،
میباشد. لیپمن میگوید: »یک کشور وقتی دارای امنیّت است که در صورت اجتناب از جنگ
بتواند ارزشهای اساسی خود را حفظ کند و در صورت اقدام به جنگ بتواند آن را پیش
ببرد« )روشندل، :1948 11(.
تعاریف باال بیشتر در نگاه کالسیک از امنیّت ملّی گنجانده میشوند؛ زیرا عمدتاً بر بُعد نظامی
و تهدید نظامی تأکید دارند. در حال حاضر با توجّه به وسیعتر شدن دامنه اهداف و منافع
ملّی، بر دامنه تهدیدهای و به تبع آن اهداف امنیّت ملّی افزوده شده است، الزم است به دنبال
تعریف جامعتری از امنیّت ملّی باشیم. روشندل با در نظر گرفتن شرایط مذکور و با دید
وسیعتری به ابعاد امنیّت ملّی، آن را این گونه تعریف مینماید: »امنیّت ملّی یعنی دستیابی به
شرایطی که به یک کشور امکان میدهد، از تهدیدهای بالفعل خارجی و نفوذ سیاسی و
اقتصادی بیگانه در امان باشد و در راه پیشبرد امر توسعه اقتصادی، اجتماعی و انسانی و تأمین
وحدت و موجودیّت کشور و رفاه عامه فارغ از مداخله بیگانه گام بردارد )روشندل، :1948
19(. در این تعریف نیز هر چند بر ابعاد وسیعتری از امنیّت ملّی و تهدیدهای آن اشاره شده
است، امّا بیشتر به تهدیدهای خارجی اشاره شده است و کمتر به تهدیدهای داخلی توجّه
شده است. در تعریف دیگری از امنیّت ملّی چنین بیان شده است: »امنیّت ملّی« یعنی اهدافی
که برنامهریزان امنیّت ملّی سعی در دستیابی به آنها را دارند، تا دنیایی بسازند که در آن
ارزشهای ملّی در امان و مصون باشد و این ارزش با ایجاد محیط داخلی و خارجی مناسب
حفظ شوند. هدف اصلی سیاست امنیّت ملّی نیز حفظ امنیّت کشور میباشد )ربیعی، :1948
2 198(. ولفرز
امنیّت ملّی را به طور عینی به معنای »فقدان تهدید نسبت به ارزشهای مکتسبه«
1 Walter Lippman
2 Volferze
/44 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
1 و سبینیوس2 و به طور ذهنی به مفهوم »فقدان ترس از حمله به این ارزشها« میداند. پیترسون
با استفاده از تعریف کاربردی شورای امنیّت ملّی آمریکا، امنیّت ملّی را »حفاظت جامعه از
لطمه خوردن به نهادها و ارزشهای بنیادی آن« تلقّی میکنند)مهدیان، :1932 22(.
9 رابرت ماندل
نیز تعریف زیر را برای امنیّت ملّی پیشنهاد میکند: »امنیّت ملّی شامل تعقیب
روانی و مادّی ایمنی است و اصوالً جزء مسئولیّتهای حکومتهای ملّی است تا از تهدید
مستقیم ناشی از خارج نسبت به بقای رژیمها، نظام شهروندی و شیوه زندگی شهروندان خود
جلوگیری به عمل آورند. نکته محوری این تعریف، بیشتر کلمه »تعقیب« ایمنی است تا کسب
آن؛ این بدین معنی است که هر چند بیشتر دولتها در تعقیب امنیّت هستند، ولی ممکن است
همه آن را کسب ننمایند. هم چنین تعریف فوق شامل ایمنی مادّی و روانی با هم میباشد
)ماندل، :1948 82-81(. با توجّه به تعاریف متنوّع فوق میتوان گفت: امنیّت ملّی عبارت از
توانایی ملی در جهت تأمین و صیانت از موجودیّت فیزیکی، زیستی، معیشتی و هویتی مردم
و سرزمین و ارتقاء و بهینهسازی آن و تعقیب و تخصیص منافع ملّی در دوران جنگ و صلح
در قبال تهدیدهای داخلی و خارجی است. از این تعریف بر میآید که امنیّت ملّی واجد ابعاد
دوگانه سلبی و ایجابی است. در بُعد سلبی به نفی، رفع و تقلیل تهدید و در بُعد ایجابی به
ارتقاء و بهینهسازی وضعیّت فضای زیستی جوامع از نظر اقتصادی، فرهنگی، نظامی و سیاسی
اشاره دارد. به عالوه از رویکرد نرمافزاری تهدیدها صرفاً واجد ماهیّت نظامی و منبعث از
محیط خارجی متأثر نیست، بلکه تهدیدها شکلهای مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و
اقتصادی به خود میگیرد و در محیط داخلی نیز ریشه دارد)مهدیان، :1938 91(.
ابعاد امنیت ملی
گسترش دامنه منافع ملّی از حفظ استقالل و تمامیّت ارضی که در آن امنیّت ملّی از طریق
بخش امنیّت نظامی و قدرت نظامی تأمین میشد، به سایر ابعاد، باعث بسط ابعاد قدرت ملّی
1 Peterson
2 Sebenius
3 Robert Mandel
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 43
و به تبع آن امنیّت ملّی گردیده است. تکیه بر لیبرالیسم و سرمایهداری در غرب به طور جدّی
بر مفاهیم منافع ملّی و به دنبال آن امنیّت ملّی تأثیر گذاشت و پیگیری مباحثی مانند حقوق
بشر و دمکراسی از سوی غرب، بیثباتیهای ناشی از اقتصاد پویا، مسئله اقوام، هویّتهای
فرهنگی در جوامع، نقش ایدئولوژیها در مشروعیّت دولتها، گسترش ارتباطات و هم چنین
تهدیدهای زیست محیطی، از عوامل تأثیرگذار برای گسترش دامنه ابعاد امنیّت ملّی
بودهاند)مهدیان، :1938 23(. امنیّت ملّی دارای ابعاد: امنیت نظامی، امنیت سیاسی
1
، امنیت
اقتصادی
، امنیت اجتماعی 2
، امنیت اجتماعی 9
8
، امنیت زیست محیطی، امنیت فرهنگی،
امنیت هستیشناختی
8
می باشد. در ادامه با توجه به عنوان و محتوای پژوهش، به بررسی
چیستی و ابعاد امنیت هستی شناختی پرداخته میشود.
6 امنیت هستی شناختی
امنیت هستیشناختی، امنیت نفس و شخصیت است که احساس ذهنی و روانی را ایجاد
میکند:» کیست؟« که کنش و انتخاب را شکل میدهد. موضوع محوری در امنیت هستی
شناختی، امنیت وجودی و هویتی است. در نظریه امنیت هستی شناختی، هویت و کنش
متأمالنه به تقویت همدیگر میپردازند. هرچند عدم قطعیت به عنوان یک نیروی »تهدیدزا«
تلقی میشود. اساس کارگزاری یک هویت ثابت و تعریف از آن است که کنش را ممکن
میکند، کنش هم به نوبه خود هویت را حفظ و تثبیت میکنند. بازیگران و کنشگران از عدم
اطمینان و قطعیت به عنوان تهدید هویتی مضطرب میشوند، زیرا عدم قطعیت، هویت و
تعریف از خود، واکنش برخاسته از آنرا خنثی میکنند، تعیین اهداف را با مشکل مواجهه کرده
و درنهایت مفهوم کارگزاری و عاملیت را مخدوش میکنند )شیهان، :1944 288-281(.
1 Political Security
2 Economic Security
3 Societal Security
4 Societal Security
5 Ontological Security
6 Ontological Security
/32 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
براساس نظریه امنیت هستیشناختی، کنشگران در شرایط عدم قطعیت اضطراب وجودی،
استراتژی عادیسازی تعامالت اجتماعی را در دستورکار قرار میدهند. به مجموعهی این
روالها و عادتهای روزمره فردی شده که کنشگران به آن شکل میدهند، نظام اعتماد پایه
اولیه و بنیادین گفته میشود. نظام اعتماد پایه کنشگران را قادر میسازد تا هویت خود را به
شکل منسجم تعریف کنند. خودی، همراه با هویت و منافع معین. عادتهای نظام اولیه و پایه
در برابر آشفتگی و اضطراب روانی، همانند یک سد محکم عمل میکنند) 2004: ,Mitzen
4( چیزی که در نگاه گیدنز همان پیلهی محافظتی است)گیدنز، :1948 928(.
هویت جمعی و اینکه »ما کی هستیم؟« را نمیتوان بر مبنای نظرسنجیها، اساطیر و افسانههای
باستانی، موسیقی و معیارهای تاریخی ارزیابی کرد )هرچند در کنش بیتأثیر نیستند(. هویت
بر مبنای کنشگری و کارگزاری است که ارزیابی میشوند. اما براساس آنچه که تصمیم
میگیریم و برمیگزینیم »هستیم«)رستمی و غالمی، :1939 182(. ونت معتقد است، کارگزاران
» شامل افراد یا دولت«، نه تنها به دنبال امنیت فیزیکی هستند، بلکه امنیت هستی شناختی را
نیز جستجو میکنند. به عبارت دیگر، بازیگران نه تنها به دنبال سر پناه هستند، بلکه نیازمند
واقعیت ثابت اجتماعیای هستند که برای آنها »امنیت فکر« به همراه آورد )گودرزی و مفیدی
احمدی، :1939 181(.
1 امنیت هستی شناختی چنانچه میتزن میگوید، امنیت »بدن
« نیست، بلکه امنیت »خود
2
« است.
اینکه چه کسی هستیم و هویتمان چیست؟ البته بدون بدن، هیچ خودی وجود ندارد، اما این
هم کامالً درست است که بدون درک ثابتی از خود، کسب اطمینان از امنیت بدن ممکن نیست.
میتزن نیاز قطعی هویت را در تناسب اقدامات و کنشها با هویت میداند. عدم قطعیت در این
مسأله، به مثابهی تهدیدی علیه اقدام عقالنی و هویت تلقی میشود. غلبه بر این هراس ناشی
از عدم قطعیت از طریق عادیسازی روالها و عادتهای جاری صورت میگیرد) ,Mitzen
.)2004: 18-19
1 Body
2 Self
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 31
از منظر نظریه امنیت هستیشناختی دو نوع نظام اعتماد پایه وجود دارد که بازتاب دهنده دو
نوع نگرش بالقوه به روالهای جاری و یا دو نوع کارگزاری است. این دو نوع عبارتند از
و نظام اعتماد پایه سالم یا منعطف 1 نظام اعتماد پایه متصلب یا نابهنجار
. بنابراین، روالهای 2
جاری یا فینفسه هدف تلقی میشوند و یا به عنوان ابزار دستیابی به هدف)دهقانی فیروزآبادی
و وهابپور، :1931 98(.
امنیت هستی شناختی و تشویش و نگرانی وجودی دو جزء اساسی نظریه وجود انسانی گیدنز
هستند. گیدنز معتقد است »از نظر هستی شناسی، ایمن بودن یعنی در اختیار داشتن پاسخ
هایی در سطح ناخودآگاه و خودآگاه عملی برای بعضی پرسش های وجودی بنیادین که همه
آدمیان در طول عمر خود به نحوی مطرح کرده اند«) گیدنز، :1948 82(. این تعریف اگرچه
تا حدی در فهم منظور گیدنز کمک میکند اما چندان واضح به نظر نمیرسد. میتوان به
تعریف دیگری مراجعه کرد که در تبیین امنیت هستی شناختی از منظر گیدنز، واضحتر باشد:
»امنیت هستی شناختی حفاظت و حراست از تهدیداتی است که به فرد امکان و اجازه میدهد
تا امید و شهامت خود را برابر هر نوع شرایط مخرب و تضعیف کنندهای که شاید در آینده با
آن مواجه شود را حفظ کند«)دهقانی فیروزآبادی، :1944 88(.
بر این اساس هویت در حوزه تهدید قرار میگیرد به این معنا و مفهوم که هنگامی که ناامنی
هستی شناختی افراد افزایش پیدا میکند، آنان تالش میکنند تا سوژه بودن و فردیت را امنیتی
کنند که به معنای تشدید جستجو برای کسب هویت با ثبات فارغ از وجود واقعی و عملی
آن است)دهقانی فیروزآبادی، :1944 88(.
بایستی در نظر داشت که فهم گستره ی هویت و منابع متعدد آن، جامعیت نظری و قدرت
توجیهی نظریه امنیت هستی شناختی را بیشتر به رخ میکشد. چرا که هویت مفهومی چند
بعدی و چند سطحی است. حتی هویت شخصی یک فرد نمی تواند فارغ از تاثیرات حوزه
سیاست باشد و سیاست های کالن نیز هویت های فردی را تحت تاثیر قرار میدهند) قهرمان
پور، :1943 128(
1 Misconduct
2 Flexible
/32 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
زمانی که شخص یا جامعهای بر اساس سرکوب هویت صورت گرفته توسط »دگر« روایتها
و گفتمان موجود، »خود« را در معرض خطر می بیند، بسته به شدت و زمان، به کنشگری می
پردازد. چرا که هویت از آن جا که در گذر زمان و بر اساس مبادی و مبانی معنایی و سپس
نمادی تکوین یافته است، امری است که بر اساس عادت های روزمره مستحکم شده است.
البته، تهاجمهای »دگر« و یا بازیابی »خود« اگرچه بر سیال بودن هویت صحه می گذارند اما
از این مسئله نمی توان تغییر و تحول آسان آن را نتیجه گرفت)ساسانیان، :1932 2(.
بنابراین، زمانی که شخص یا جامعهای هستی شناسی و روایت و گفتمان خود را در معرض
خطر میبیند، بنابر نظر گیدنز دچار اضطرار میگردد که این اضطراب در لحظههای سرنوشت
ساز میتواند منجر به برخی کنشهای براندازانه گردد. در »لحظه های سرنوشت ساز« افراد
ممکن است مجبور به رویارویی با مشکالتی شوند که در جریان کار آرام و مرتب نظام های
مجرد، معموالً از حوزه خودآگاهی شخص برکنار میمانند. لحظههای سرنوشت ساز مسیر
عادی امور روزمره را اغلب به طور ریشهای مختل میسازد)گیدنز، :1948 249(. در لحظههای
سرنوشت ساز، شخص توان تحمل احساس خطر را از دست داده و دیگر نمیتواند هم چون
گذشته درباره خطرهای احتمالی بیندیشد. گیدنز با بررسی لحظههای سرنوشت ساز به عنوان
بستری زمانی برای رجعت عناصر سرکوب شده، معتقد است که با این بازگشت و بازیابی
معناها و نمادها، اشکال تازهای از تمایالت معنوی و حساسیت های مذهبی نیز احیا می
شوند)گیدنز، :1948 243(. او در نهایت کشف هویت شخصی را نیروی سیاسی آشوب زا
میداند که بسیار پر قدرت بوده و در بستر اشکال تازه جنبش های اجتماعی که نشان دهنده
کوشش جمعی برای تصاحب مجدد و احیای بعضی از حوزههای سرکوب شده زندگی است،
به مقابله با »دگر« هویتی می پردازد)ساسانیان، 1932(.
آنتونی گیدنز در تحلیل جامعه شناختی مدرنیته پیشرفته، امنیت هستیشناختی را به صورت
نیاز اساسی و اولیه افراد به احساس نوعی تداوم و نظم در حوادث-، از جمله آنهایی که
مستقیماً در محیط ادراکی فرد قرار ندارند-تعریف میکند. از این رو امنیت از نظر هستی
شناختی، داشتن پاسخ -در سطح ناخودآگاه علمی - برای پرسشها و مسائل وجودی بنیادی
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 39
است که همه زندگی بشری به گونهای با آن سر و کار داشته و به آن میپردازد)مهدیان،
.)88 :1938
در نظریه امنیت هستیشناختی، نقطهی مقابل اعتماد، اطمینان، قطعیت و امنیت وجودی،
احساس اضطراب، تشویش و نگرانی وجودی قرار میگیرد. اضطراب و تشویش وجودی در
نگاه سازهانگاران هم مورد تأکید قرار گرفته است. ونت تبیین میکند که مردم چگونه احساس
رضایتمندی میکنند مادامی که نیازهای عاطفیشان برآورده میشود و چگونه اضطراب،
ترس و احساس محرومیت میکنند، مادامی که این نیازهای عاطفیشان برآورده نمیشود.
ونت نیاز به امنیت وجودی را در کنار نیازهای مادی، زمینهساز اعتبار بخشی به »خود«
میداند)1 2012: ,Harta).
امنیت هستی شناختی در واقع پیش نیاز کارگزاری و هویت شخصی و خودشناسی است. از
این رو هرگونه اقدامی که آرامش روانی افراد را بر هم زند و موجب از بین رفتن هویت و
تصورات تسلی بخش وی از زندگی و محیط اطرافش گردد، میتواند به ناامنی روانی و
هستی شناختی وی منجر گردد.
میتوان در خصوص نظریه امنیت هستی شناختی، این گونه به جمع بندی رسید که هر عاملی
که موجب به خطر افتادن معناها و ارزشها و نمادهای مرتبط با آنان در نزد آدمی گردد،
موجب نوعی احساس ناامنی هستیشناختی میشود. بر این اساس، هویت به عنوان حوزهای
که بیشتر مورد تهدید است، در صورت در معرض خطر افتادن ناشی از تعدیل و یا سرکوب
هویتی، میتواند بازیابی هویتی را منجر گردد. این بازیابی در »لحظه سرنوشت ساز« صورت
خواهد گرفت. در این لحظه، دیگر شیوههای سابق که جهت ایمن سازی صورت میپذیرفت،
کارایی الزم را از دست خواهند داد)ساسانیان1932،(.
دولت ها و امنیت هستی شناختی
نظریه امنیت هستی شناختی در روابط بینالملل برگرفته از نظریه »وجود انسانی« آنتونی گیدنز
است. گیدنز معتقد است: »موجود انسانی بودن« بدان معناست که عمالً در تمام حاالت و
/38 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
زمانها، هر تعبیر و تفسیری که داشته باشیم، بدانیم که کی هستیم؟ و چرا اینگونه عمل میکنیم.
از این چشمانداز توافقات اجتماعی پدید آمده و بازتولید شده در فعالیتهای روزمره به عنوان
بخشی از »استمرار« ترتیبات زندگی زیر نظارت و کنترل عامل و کارگزار قرار میگیرد. به
عبارتی این نظارت و آگاهی در »چه میکنیمهای« کارگزار است)رستمی و غالمی، :1939
.)182
اما نظریه امنیت هستی شناختی در سالهای اخیر توسط کسانی مانند جنیفر میتزن، برنت
جیاستیل و... در روابط بینالملل بکار گرفته شده است. اساس بحث این است که دولتها، و
نه فقط افراد به همان میزان که دغدغه تأمین امنیت فیزیکی دارند، نگران امنیت وجودی خود
هم هستند)مهدیان، :1938 194(. به نظر آنان فقط افراد نیستند که در پی کسب امنیت
هستیشناختی میباشند بلکه کلیه کنشگران از جمله کشورها نیز به دنبال تأمین امنیتشناختی
یا »امنیت هویتی« خود هستند. از این دیدگاه کشورها نه تنها درصدد تأمین امنیت فیزیکی و
مادی سرزمین و ساختار حکمرانی خود هستند بلکه امنیت هویت خویش به عنوان یک
بازیگر متحد حقوقی را نیز جستجو میکنند که سرچشمه و منشا ارجحیتها و منافع پایدار
آنهاست.
طرفداران این نظریه معتقدند همان گونه که انسانها نیازمند »احساس« امنیت وجودی هستند
و در سراسر زندگی به دنبال فهم ثابت و استواری از خود هستند، به همان میزان دولتها هم
به عنوان کنشگران اجتماعی عالوه بر تأمین امنیت فیزیکی، منافع ملی، پیشینهسازی قدرت
مادی و... همواره به دنبال امنیت »هویت« خود به عنوان یک کل یک پارچه هستند)رستمی و
غالمی، :1939 189(. میتزن در این راستا استدالل میکند:
امنیت هستیشناختی برای دولتها، مهمتر از امنیت فیزیکی است. زیرا هویت دولتها به آن
وابسته است. امنیت هستیشناختی، نگرش دولت به خود و تصویری که دولتها میخواهند
دیگران از آن داشته باشند را به منصهی ظهور میرساند. به عبارتی »هویت« دولتها که
تکوین یافتهاز خود در طی زمان شکل گرفتهاست، کنشهای سیاست خارجی 1 براساس روایت
1 Narrative
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 38
در عرصه روابط بین دولتها را امکانپذیر میکند. تشویش و اضطراب وجودی زمانی برای
دولتها مفهوم پیدا میکند که آنها متوجه شوند کنشهایشان با هویت و روایت تکوین یافته
»خود« سازگاری ندارد)دهقانی فیروز آبادی و وهابپور، :1931 99-98(.
نکته مهم در نظریه امنیت هستیشناختی این است که دولتها به عنوان کارگزارانی اجتماعی،
به دنبال کنشهای اجتماعی هستند که نیازهای هویتی آنها را تأمین کند. اگرچه پیگیری این
کنشها ممکن است به منافع فیزیکیشان خدشه وارد کند. این کنشها در سه مقولهی
کنشهای اخالقی، کنشهای بشر دوستانه و کنشهای شرافتی قرار میگیرند. گفته میشود
که کنشهای اخالقی پرهزینه هستند، کنشهای بشردوستانه با »منافع استراتژیک« سازگاری
ندارند و در نهایت کنشهای شرافتی »خطرناک« هستند)استیل، :1932 18(.
میتزن استدالل میکند که ما اغلب فکر میکنیم که دولتها میخواهند از منازعات فرار کنند،
اما مواردی مانند جنگ سرد و منازعهی طوالنی فلسطین و اسرائیل وجود دارند که به شدت
به منازعه وابسته بوده و هستند، یک رئالیست مسأله را در معمای امنیت ریشهیابی میکند اما
به منظور اینکه درک شود چگونه یک منازعه برای مدت پنجاه سال ادامه مییابد، بایستی
عینکی»هویتی« بر چشم زد. اساساً منازعه، مناقشه و کشمکش در این شکل روابط، روالمند
شدهاند)2009:4 ,Mitzen). یک واقعگرا تضاد، کشمکش و منازعه را برونزاد تعامالت
میداند. دولتها خواه امنیتطلب باشند- برخورداری از امنیت در شرایط حفظ وضع
موجود- خواه قدرتطلب باشند، دارای تمایالت توسعهطلبانه هستند. نورئالیست هم، مسأله
)تضاد( را در نتیجهی فشارهای سیستم میداند که در این شرایط، اصل، منطق خودیاری
است)رستمی و غالمی، :1939 188(.
اما تئوری امنیت هستیشناختی، شکلگیری، استمرار و حتی پایان مناقشه را در »نیاز هویتی«
کارگزاران و در نتیجه تعامالت میداند)شیهان، :1944 289(. بدین ترتیب از نگاه امنیت هستی
شناختی، مرجع امنیت، هویت فردی و ملی است، دفاع از منِ مجازی و تصویر ذهنی جمعی
است. حفظ و صیانت از تصویر ذهنی که هر جامعه از خود دارد، موضوع محوری امنیت ملی
است و هرگونه تغییر و تحول در این منِ مجازی و نگاه ذهنی جمعی از نگاه امنیت
/38 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
هستیشناختی به تشویش و اضطراب فردی و ملی منجر میشود. میتوان نتیجه گرفت که
رفتارها و کنشهایی که با هویت ملی و نگاه ذهنی جمعی سازگار نباشد به شرم منجر
میشود)رستمی و غالمی، :1939 188(.
امنیت هستی شناختی بر نیاز کشورها به منزلهی یک واحد منسجم و یکپارچه به تجربه هویتی
مستمر و پایدار و نه دائماً در حال تحول اشاره دارد. این نیاز برای درک و تحقق معنا و
مفهومی از کارگزار ضروری است. ابزاری تحلیلی و نظری جدیدی است که تداوم و استمرار
مناقشات و منازعات پایدار میان کشورهای امنیت طلب را صورتبندی میکند)استیل، :1932
.)12
امنیت هستیشناختی منازعات و مناقشات پایدار در روابط بینالملل را تحلیل میکند. منازعات
و مناقشاتی که ممکن است منافع فیزیکی و رئالیستی کشورها را به خطر اندازد اما امنیت
هویتی آنها را از طریق حفظ شرافت فردی و ملی، نگاه غرورآمیز به مسائل داخلی و بینالمللی
و پرهیز از شرم تضمین کند. در این میان سیاست خارجی جمهوری اسالمی در سه دهه ی
اخیر در عرصۀبین المللی بازتابی از مبانی هویت ساز خود بوده است. این موضوع در مساله
هسته ای نمود عینی بیشتری دارد)رستمی و غالمی، :1939 198(.
در اینجا دو مفهوم دیگر به عرصه کنش دولتها ورود پیدا میکند که با امنیت هستیشناختی
گره خورده است: مفهوم »شرم« و مفهوم »عزت«.
اضطراب و امنیت هستیشناختی: مفهوم شرم
استیل معتقد است، غفلت از تهدیدهایی که متوجه امنیت وجودی و هویتی هستند، هزینههای
سنگینی را به بار میآورد. چیزی که در اصطالحات واژگانی استیل شرم نام دارد. شرم
استعارهای برای بیان این است که چگونه گسستهای هویتی دولتها را وادار به اقدامات و
کنشهایی که مخالف منافع رئالیستیاند میکند)استیل، :1932 18-18(. بررسی مفهوم شرم
در تئوری امنیت هستیشناختی، مستلزم تحلیل روایت بیوگرافیک است. به عبارتی شرم، همان
اضطراب و نگرانی وجودی عمیق نسبت به روایت رسمی و زندگینامه شخص است)رستمی
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 38
و غالمی، :1939 188(. گیدنز روایت بیوگرافیک را داستان یا داستانهایی میداند که هویت
و کیستی شخص به شکل متأمالنه از طرف فرد و یا دیگران، فهم و تصور میشود. کنشگران
بایستی برای اقداماتشان، معناهایی تولید کنند که سازگاری منطقی با تصوری که از خود
دارند- روایت بیوگرافیک- داشته باشد. روایت از خود یکی از تجلیات تولید واقعیت است
زیرا معنای هویت کارگزار را شکل میبخشد )استیل، :1932 24-23(.
»شرم« به عنوان استعارهای برای فهم این امر است که چگونه گسستهای هویتی میتوانند
دولتها را وادارند تا کنشهای اجتماعی را به زبان منافع امنیتی فیزیکی دنبال کنند و در عین
حال امنیت هستیشناختی را تقویت کنند. انسانها و کشورها میکوشند از همه هزینههای
شرم اجتناب کنند اما به هر حال وجود آن الزم است. زیرا به معنای آن است که فرد درک
میکند چگونه اعمال او با برداشتش از کیستی و هویت خویش، ناسازگار بوده یا میتواند
باشد. در سطح دولت مفهوم شرم به نگرانی دولت درباره توانایی منطبقسازی اقدامات خود
با روایتی که برای توجیه رفتار خویش به کار میگیرد، باز میگردد. در واقع شرم به معنای
احساس ناامنی نسبت به مسایل هویتی است. شرم، ریشههای عزت و اعتماد به نفس را
میسوزاند. احساس اضطرابی که از ناشایستگی خود شکل میگیرد بشدت به ناامنی وجودی
میانجامد. زیرا کنشگر »مضطرب« است که از هویت، روایت و زندگینامه خود نتواسته است
در برابر فشارهای بیرونی محافظت کند. بنابراین روی دیگر سکهی اعتماد و امنیت وجودی،
اضطراب و شرمساری است )گیدنز، :1948 34-33(.
شرم در سطح دولتی به معنای نگرانی دولت از توانایی منطبقسازی اقدامات گذشته و یا آینده
در مورد روایتی است که دولت از آن به منظور توجیه رفتار خود استفاده کرده است )دهقانی
فیروزآبادی و وهابپور، :1932 82(. در تفسیر عملیات شرمگونه دو عامل بسیار مهم است.
یکی نگاهی گذشتهنگر و سیر وقایع گذشته و از این جهت شرم رابطهی خاصی با تاریخ و
حافظه تاریخی دارد. و دیگری تواناییهای مادی و قابلیت یک دولت در جلوگیری از اقدام
مضطرب کننده و شرم گونه است. در شرایطی که تصور میکنیم نمیتوانیم چیزی را تغییر
/34 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
دهیم اضطراب کمتری تولید میشود. اما در شرایطی که میتوانیم کاری بکنیم و به گونهای
دیگر اقدام کنیم، اضطراب بیشتری تولید می شود)رستمی و غالمی، :1939 188(.
شرف، غرور و عزتمندی در امنیت هستیشناختی
یکی از روشهای جالب برای مالحظه تعارض بین نفع شخصی یا عقلی و نفع جمعی یا
اخالقی در نظریه اجتماعی، بررسی جایگاه کنش منبعث از »عزت« است. کنشهای منبعث از
عزت میتوانند یا عقلی و معطوف به خود و یا اخالقی و معطوف به جمع باشند. به زعم
برخی، عزت میتواند امتداد غرور فردی تلقی شود و در خدمت نفع یک کارگزار قرا بگیرد.
یعنی کارگزار با اقدام »عزتمندانه« شهرت یا اعتباری کسب کند که میتواند آن را به عنوان
سرمایه خرج کند تا بقاء خود یا تأمین منافع خویش را تضمین نماید.
در تحوالت روزمره در صورتی که عزت فرد یا افراد در سطحی گسترده توسط دولتها مورد
خدشه قرار گیرد، ممکن است برای بازسازی آن به اقدام انقالبی روی آورند. این نظریه در
بررسی رفتار استشهادیون در سرزمینهای اشغالی فلسطین به کار گرفته شده است. یعنی
فلسطینیها به دلیل زیر سؤال رفتن عزت آنها و برای جلوگیری از بازتولید مفهوم ذلت و
تلقی دیگران از آنها به عنوان افرادی ذلیل، به اقداماتی روی میآورند که امنیت فیزیکی آنان
را از بین میبرد اما امنیت هستیشناختی و هویتی آنان را تامین میکند. بنابر این نظریه، افراد
به جای تمرکز بر رویکردهای اقتصادی و تأمین نیازهای اولیه زندگی به بازسازی نیازهایی
میپردازند که هویت آنان را زیر سوال میبرد.
از نظر گیدنز غرور و خودستایی روی دیگر شرمساری تلقی میشود. اطمینان قاطع به جامعیت
و ارزش روایتی که شخص از هویت خویش ارائه داده است. شخص دارای غرور، از نظر
روانی اطمینان دارد روایتی که از خود ارائه داده است منسجم و یکپارچه است)رستمی و
غالمی، :1939 188(. استیل معتقد است کنش برخاسته از شرافت میتواند عقلی و معطوف به
خود یا جمعی و اخالقی باشد. شرافت از دیدگاه بسیاری در امتداد غرور فردی تلقی میشود.
کنش برخاسته از شرافت هم می تواند ضامن بقاء باشد و هم آنرا به خطر اندازد. در سیاست
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 33
جهانی، عدهای افتخار را به مثابهی شمشیری دو لبه تعبیر میکنند. آن]افتخار[ به عنوان محرک
رقابتها در جهان است. ریچارد ندلبو بیان میکند، شرف تنها زمانی مفهوم پیدا نمیکند که
دیگران آنرا بپذیرند و تحسین و تمجید کنند. افتخار ممکن است مادی تلقی شود و آن زمانی
است که دولتها در یک بازی با حاصل جمع صفر بر سر آن رقابت کنند. افتخار از طریق
انعکاس درونی خود هم شکل میگیرد، که وابسته به درک کارگزار از خود است. »افتخار«
فقط زمانی بوجود نمیآید که دیگران آن را تأیید کنند)5-6 2004: ,Mitzen).
روش شناسی پژوهش
جامعه آماری
با توجه به اینکه رویکرد کالن این پژوهش برای تجزیه و تحلیل دادهها، غیر آماری بوده و به
صورت توصیف و استدالل در چارچوب شاخصههای رویکرد امنیت هستی شناختی)عزت،
غرور، شرم و ذلت( است، لذا استفاده از دیدگاه صاحبنظران برای قویتر و مستدل نموده
یافتههای پژوهش صورت گرفته است. از این رو، برای تعیین جامعه آماری و حجم نمونه،
سعی شده تا جامعه آماری از بین صاحبنظران آشنا با موضوع این پژوهش انتخاب شود. در
این راستا، پس از بررسی سوابق علمی، پژوهشی و کاریِ متخصصین این حوزه) اعم از
استادان دانشگاه و پژوهشگران مرتبط با موضوع( با روش تعیین نمونهگیری زنجیری، تعداد
122 نفر که در زمینه این پژوهش دارای شناخت و تخصص بودند، به عنوان جامعۀ آماری
مورد شناسایی قرار گرفت.
حجم نمونه و شیوه نمونهگیری
با توجه به مشخص نبودن و سخت بودن دسترسی به صاحبنظران حوزه تخصصی این
1 پژوهش، از روش نمونهگیری گلوله برفی
یا همان نمونهگیری زنجیرهای، استفاده شده است.
در طی روند اجرای این پژوهش، با استفاده از روش نمونهگیری زنجیرهای تعداد از
1 Snowball sampling
/122 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
صاحبنظران 122 نفر مورد شناسایی قرار گرفتند و از این نفرات نیز، تعداد 31 نفر به شرح
زیر به عنوان حجم نمونه حاضر به همکاری شدند:
جدول شمارة .1 ویژگیهای نمونۀ آماری
سطح تحصیالت رشتۀ تحصیلی
دکتری دانشجوی
دکتری
مجموع روابط
بینالملل
علوم
سیاسی
جغرافیای
سیاسی
مطالعات
منطقهای
جامعه
شناسی
سیاسی
مدیریت
راهبردی
مجموع
33 7 36 31 32 53 50 33 25 13
ابزار گردآوری دادهها
ابزار گرداوری دادههای پژوهش حاضر، شامل فیش برداری)کتابخانهای(، اینترنت)استفاده از
مراجع و منابع علمی و همچنین دیدگاه مسئوالن مربوطه از وبگاههای رسمی و معتبر( برای
تبیین روند تحوالت سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای، و همچنین میدانی
پیمایشی)برای مستدل نمودن یافتههای بخش کیفی(، بوده است.
اعتبار سنجی)روایی و پایایی(
در بحث روایی، با توجه به محقق ساخته بودن پرسشنامه، این پرسشنامه به تعداد 98 نفر از
صاحبنظران در حوزههای مرتبط ارائه گردیده و دیدگاههای اصالحی آنها اعمال گردیده است.
پایایی )اعتبار( پرسشنامه نیز از طریق آلفای کرونباخ محاسبه شد. نتایج نشاندهندة ضریب
آلفای کرونباخ )میانگین( 2/48 درصد است که نشاندهندة انسجام و ثبات درونی قابل قبول
پرسشنامه میباشد.
ابزار و تکنیک تجزیه و تحلیل
چارچوب نظری برای تجزیه و تحلیل دادههای این رساله، نظریه امنیت هستیشناختی است.
بدین صورت که با در نظر گرفتن مقولههای»عزت«،»غرور«، »شرم« و »ذلت «از نظریه امنیت
هستی شناسی در پی فهم سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران برآمده و آنگاه با فهم صورت گرفته
به تحلیل پرونده هستهای پرداخته شده است.
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 121
برای ارزیابی مستدل فرضیههای پژوهش با نظر متخصصین این حوزه، در چارچوب
تئوریک یاد شده نیز، از پرسشنامه استفاده شده است. در همین راستا، برای تجزیه و تحلیل
دادههای میدانی، از نرمافزار SPSS استفاده گردیده که در آن از آزمون فریدمن برای تعیین
میزان اثرگذاری هر یک از گویههای بهره به عمل آمده است.
یافته های پژوهش)روند تحوالت پرونده هستهای ایران(
پیش از پیروزی انقالب اسالمی، برنامه هستهای ایران مورد حمایت ایاالت متحده قرار داشت
و آنها از برنامه هستهای ایران استقبال نمودند و حتی ترغیب کننده آن نیز بودند. بر همین
اساس عالوه بر آمریکا و کانادا پای کشورهای غربی مانند فرانسه، آلمان غربی و انگلستان نیز
به فعالیتهای هستهای ایران باز شد)شفیعی، :1932 24(. در آن زمان، برنامه ایران این بود که
در عرض بیست سال، چرخه کامل سوخت را بومی کرده و 29 هزار مگاوات برق را از طریق
22 نیروگاه هستهای تامین کند. اما پس از پیروزی انقالب اسالمی به دلیل غلبه برخی از
دیدگاههای خاص مانند اینکه رژیم گذشته بدون نیاز واقعی ایران به انرژی هستهای، هزینههای
باالیی را برای ورود این فناوری به کشور صرف نموده و ادامه آن ضمن وابستگی به کشورهای
غربی، صرف هزینههای غیر ضروری برای کشور را در پی دارد، از تداوم برنامه هستهای در
کشور استقبال نشد و برنامه هستهای ایران با وقفه مواجه شد و حکومت جدید تمایل رژیم
پهلوی را برای ادامه این برنامه و پیگیری اهداف از پیش تعیین شده از خود نشان نداد به
همین سبب دولت وقت ایران عملیات ساخت نیروگاه بوشهر را متوقف ساخت و بسیاری از
برنامههای هستهای دیگر نیز به تعطیلی کشانده شد. همچنین آغاز جنگ تحمیلی عراق بر
علیه ایران، فعالیتهای هستهای ایران را – علیرغم دهۀ قبل از آن که سیری صعودی را طی
میکرد و توجه خاصی به آن میشد- در ابتدا دچار رکود کرد و بسیاری از طرحهای هستهای
متوقف شدند و به موازات عواملی چون حمالت نظامی، تحریم اقتصادی و صنعتی و
تصمیمات غیر کارشناسی، سیر نزولی فعالیتهای هستهای ایران تشدید شد)شفیعی، :1932
.)24
/122 پژوهشنامه علوم دفاعی، سال دوم، شماره ،0 زمستان 3063
در سال 1981 ه.ش)1342م( مسئله نیاز به فناوری پیشرفته هستهای و محدودیتهایی که
کشورهای غربی برای جلوگیری از انتقال این فناوری به کشورهای جهان سوم پیش میآوردند
باعث شد که این فناوری مجددا مورد توجه مقامات ایران قرار بگیرد. بنابراین موافقت شد
که سازمان انرژی اتمی ایران در سال 1981ه.ش )1342م( وظایف خود را مستقال بر اساس
1 قانون سازمان، تحت نظارت نخست وزیری وقت انجام دهد
. لذا در عمل عمدهی فعالیتهای
اجرایی و تحقیقات مربوطه از سال 1981ه.ش )1342م( مجددا آغاز و به تدریج جو منفی
داخلی در مورد فعالیتهای هستهای کشور مرتفع شد و نگرش نسبت به صنعت هستهای تا
حدودی با واقعبینی همراه گردید و برای نخستین بار برنامههای منسجمی برای انتقال فناوری
و توسعه کاربریهای هستهای در کشور تهیه و به تصویب رسید.
با این حال فعالیتهای هستهای ایران که عمدتاً مربوط به دو نیروگاه در حال ساخت توسط
فرانسویها و آلمانیها بود تا سال 1988ه.ش )1348م( معلق ماند. زیرا با اوجگیری جنگ
ایران و عراق اولویت امکانات کشور به بخش دفاع اختصاص یافت و ضمن اینکه حمالت
هوایی عراق به تأسیسات هستهای باعث شد که تالش ایران برای تکمیل آن با مشکالت
بسیاری مواجه شود. پس از پایان جنگ و همزمان با آغاز دوران بازسازی، برنامه تکمیل
نیروگاه بوشهر مورد توجه قرار گرفت. با وجود اینکه جمهوری اسالمی ایران پس از انقالب،
همچنان به عضویت خود در NPT پایبند بود و موافقت نامۀ پادمان و اساسنامۀ آژانس را
ادامه داد، اما کشورهای غربی اجرای موافقتنامهها و قراردادهای خود با ایران از جمله ساخت
نیروگاه بوشهر را به حالت تعلیق درآوردند. کنارهگیری و عدم تمایل کشورهای طرف قرارداد
برای تکمیل نیروگاه بوشهر و محدودیتهایی که کشورهای غربی برای جلوگیری از انتقال
این فناوری به کشورهایی که از نگاه آنها »دگر« محسوب میشد، به وجود آوردند، باعث
گردید ایرانیان به این نتیجه برسند که به دالیل سیاسی و نگاه گزینشی کشورهای صاحب
فناوری هستهای، امکان دسترسی ایران به بازارهای بینالمللی سوخت هستهای، نامطمئن،
-1 پس از تغییر قانون اساسی، سازمان انرژی اتمی مستقیماً زیر نظر رئیس جمهور و و رئیس سازمان )که
همزمان معاون رئیس جمهور نیز میباشد( قرار گرفت.
تحلیل سیاست امنیت ملی ج.ا.ایران در پرونده هستهای از منظر تئوری امنیت هستی شناختی/ 129
گران و بسیار پر ریسک بوده، ضمن اینکه به سبب ایجاد وابستگی، استقالل کشور را نیز
خدشهدار خواهد شد. از این رو، حرکت به سمت بومیسازی فناوری پیشرفته هستهای، مور
خبرنگار : سارادهنوی
-
قیمت دلار آزاد لحظه ای امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۷:۱۵
-
تنگه هرمز: تنها با پذیرش شروط ایران باز میشود + فیلم
-
وام ۳۰۰ میلیونی بانک سپه با کارمزد ۲ درصد؛ شرایط ثبتنام، ضامن و اقساط ۱۴۰۵
-
طرز تهیه خورشت انار مجلسی/ خوش عطر و ملس
-
بودجه ۱.۱ تریلیون دلاری نظامی آمریکا برای ۲۰۲۷ رونمایی شد
-
جنگ اقتصادی آمریکا؛ فشار بر نرخ ارز و تورم در ایران
-
علیرضا بیرانوند تنها دروازهبان در فهرست نهایی جایزه بهترین بازیکن سال ۲۰۲۶ آسیا در رقابت با فراس البریکان و سالم الدوساری
-
قیمت دلار آزاد لحظه ای امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۷:۰۰
-
124 آبان 1405ببینید| توهین زننده مقام بحرینی در وصف ایران
-
223 آبان 1405ادعای جنجالی درباره فرزندان یکی از مدیران دولت روحانی
-
324 آبان 1405از پیشگویی سیمپسونها تا شایعه آغاز دوباره جنگ در 26 آبان ماه
-
424 آبان 1405خبر مهم از مذاکرات ایران و آمریکا؛ احتمال سفر قریبالوقوع عراقچی به اسلامآباد!
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
19 آبان 1405نتایج قرعهکشی فیدلیتی بهمن موتور چه زمانی اعلام میشود؟ تاریخ احتمالی اعلام برندگان مشخص شد -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ -
24 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟