ترمز دلار کجاست؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا، اگر بخواهیم از «نسخه بحرانی ارز» برای کشور صحبت کنیم، منظور وضعیتی است که در آن افزایش نرخ ارز از یک شوک مقطعی عبور کند و به یک روند پایدار تبدیل شود؛ یعنی مردم و فعالان اقتصادی دیگر منتظر کاهش قیمت نباشند و برای حفظ ارزش دارایی یا تأمین نیازهای آینده، خرید ارز را به تعویق نیندازند. در چنین شرایطی، حتی خبرهای مثبت نیز ممکن است فقط برای مدت کوتاهی بازار را آرام کنند.

مشکل فقط دلال نیست

یکی از ساده‌ترین توضیحاتی که معمولاً درباره جهش ارز مطرح می‌شود، نقش دلالان و سفته‌بازان است. این گروه بدون تردید می‌توانند نوسان‌ها را شدیدتر کنند، اما نسبت‌دادن تمام افزایش قیمت ارز به دلالی، بخش مهمی از ماجرا را نادیده می‌گیرد.

حسین سلاح‌ورزی، رئیس پیشین اتاق بازرگانی ایران، نیز در واکنش به جهش اخیر نرخ ارز گفته است نسبت‌دادن افزایش قیمت به چند دلال و اخلالگر، صورت مسئله را ساده می‌کند و دلال می‌تواند موج ایجادشده را بزرگ‌تر کند، نه اینکه الزاماً منشأ اصلی آن باشد. 

ریشه مسئله را باید در مجموعه‌ای از عوامل دید؛ از محدودیت دسترسی به منابع ارزی و تحریم‌ها گرفته تا تورم، رشد نقدینگی، کسری بودجه، کاهش اطمینان فعالان اقتصادی و نااطمینانی سیاسی.

در چنین اقتصادی، وقتی عرضه ارز محدودتر می‌شود و هم‌زمان تقاضا برای حفظ ارزش دارایی بالا می‌رود، فشار روی بازار طبیعی است. این فشار وقتی شدیدتر می‌شود که مردم تصور کنند قیمت امروز، سقف قیمت نیست.

خطر اصلی از جایی شروع می‌شود که دلار وارد قیمت‌گذاری کالاها شود

افزایش نرخ ارز در ایران فقط روی بازار ارز اثر نمی‌گذارد. بخش بزرگی از کالاهای مصرفی و سرمایه‌ای، مستقیم یا غیرمستقیم به واردات وابسته‌اند. بنابراین افزایش هزینه تأمین ارز می‌تواند هزینه تولید، واردات و در نهایت قیمت کالاها را بالا ببرد.

در این مرحله، یک چرخه خطرناک شکل می‌گیرد: دلار گران می‌شود، هزینه‌ها بالا می‌رود، قیمت کالا افزایش پیدا می‌کند، قدرت خرید مردم کاهش می‌یابد و بخشی از جامعه برای حفظ ارزش پول خود دوباره به سمت دارایی‌هایی مانند ارز و طلا می‌رود. همین تقاضا نیز می‌تواند دوباره به بازار ارز فشار وارد کند.

به همین دلیل است که تثبیت بازار ارز بدون مهار تورم، اصلاح سیاست‌های مالی و افزایش اعتماد اقتصادی، کار ساده‌ای نیست.

آیا عرضه ارز می‌تواند بحران را جمع کند؟

بانک مرکزی در روزهای اخیر تلاش کرده با افزایش عرضه، التهاب بازار را کاهش دهد. بر اساس گزارش ایرنا، این بانک مجموعه‌ای از اقدامات جدید را برای تقویت عرضه ارز، پاسخ‌گویی به نیازهای ارزی فعالان اقتصادی و تسهیل خرید اسکناس در دستور کار قرار داده است. 

این اقدامات می‌تواند در کوتاه‌مدت مؤثر باشد. نمونه آن نیز در معاملات اخیر دیده شد؛ پس از اعلام عرضه ۵۰۰ میلیون دلار، نرخ ارز در بازار عقب نشست و نرخ اسکناس دلار در صرافی‌ها تا محدوده ۱۹۶ هزار تومان کاهش یافت. 

اما سؤال اینجاست؛ آیا بانک مرکزی می‌تواند این سطح از عرضه را ادامه دهد؟

اگر افزایش تقاضا ناشی از یک نگرانی موقتی باشد، عرضه بیشتر ارز می‌تواند بازار را آرام کند. اما اگر مسئله، بی‌اعتمادی و انتظار افزایش بیشتر قیمت باشد، تزریق ارز ممکن است فقط زمان بخرد.

به زبان ساده، نمی‌توان هر بار که تب بالا رفت، فقط دماسنج را پایین آورد و انتظار داشت بیماری از بین برود.

نسخه بحرانی چیست؟

در بدترین سناریو، چند اتفاق هم‌زمان رخ می‌دهد: درآمدهای ارزی کاهش پیدا کند، دسترسی به منابع ارزی سخت‌تر شود، صادرات نفت تحت فشار قرار گیرد، انتظارات تورمی بالا بماند و در داخل نیز کسری بودجه و رشد نقدینگی ادامه پیدا کند.

در این وضعیت، بازار ارز با یک مشکل جدی مواجه می‌شود؛ تقاضای ارز دیگر فقط تقاضای تجاری نیست، بلکه تقاضای احتیاطی و حفظ ارزش دارایی هم به آن اضافه می‌شود.

برخی تحلیل‌ها نیز نشان می‌دهد بخشی از تقاضای ارز از مسیر بازار رسمی پاسخ داده نمی‌شود و نیازهایی مانند خروج سرمایه یا قاچاق کالا نیز می‌تواند به بازار غیررسمی منتقل شود. 

در چنین شرایطی، سیاستگذار اگر فقط روی قیمت تمرکز کند، ممکن است با یک چرخه فرسایشی مواجه شود؛ هر بار عرضه بیشتر، کاهش موقت قیمت و سپس بازگشت فشار خرید.

سه مسیر پیش روی بازار

در شرایط فعلی می‌توان سه مسیر کلی را برای بازار ارز در نظر گرفت.

سناریوی اول؛ کنترل التهاب

اگر عرضه ارز افزایش پیدا کند، تنش‌های سیاسی کاهش یابد و انتظارات تورمی فروکش کند، بازار می‌تواند از وضعیت هیجانی فاصله بگیرد. در این حالت، عقب‌نشینی نرخ ارز حتی اگر محدود باشد، می‌تواند بخشی از تقاضای احتیاطی را هم کاهش دهد.

سناریوی دوم؛ نوسان فرسایشی

در این وضعیت، نه گشایش جدی رخ می‌دهد و نه شوک جدیدی وارد می‌شود. دلار در سطوح بالا باقی می‌ماند و اقتصاد به تدریج خود را با قیمت‌های جدید تطبیق می‌دهد. این سناریو شاید در ظاهر از یک جهش ناگهانی کم‌خطرتر باشد، اما برای معیشت مردم و تولیدکنندگان بسیار پرهزینه است.

سناریوی سوم؛ تشدید بحران

اگر فشارهای سیاسی و تحریمی افزایش پیدا کند، درآمدهای ارزی کاهش یابد و هم‌زمان انتظارات تورمی بالا برود، احتمال جهش‌های تازه بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط «قیمت دلار» نیست؛ بلکه خطر شکل‌گیری موج جدیدی از افزایش قیمت کالاها و کاهش بیشتر قدرت خرید است.

مسئله‌ای که نباید با مُسکن حل شود

بازار ارز ایران در نقطه‌ای قرار گرفته که سیاستگذار نمی‌تواند تنها با یک ابزار به جنگ آن برود. تزریق ارز برای کنترل شوک کوتاه‌مدت لازم است، اما کافی نیست. اگر علت‌های اصلی فشار بر ریال حل نشود، هر آرامش مقطعی می‌تواند مقدمه‌ای برای جهش بعدی باشد.

از طرف دیگر، چندنرخی‌بودن ارز نیز یکی از چالش‌های قدیمی اقتصاد ایران است. هرچه فاصله میان نرخ‌های مختلف بیشتر شود، انگیزه برای رانت، واسطه‌گری و انتقال تقاضا به بازار غیررسمی افزایش پیدا می‌کند. سیاست ارزی زمانی می‌تواند پایدار شود که فعال اقتصادی بداند ارز را با چه سازوکاری و با چه هزینه‌ای به دست می‌آورد.

در نهایت، نسخه بحرانی ارز برای ایران، تعیین یک عدد برای دلار نیست؛ ایجاد ثباتی است که باعث شود مردم و بنگاه‌ها تصور نکنند ارزش پول ملی قرار است هر روز کمتر شود.

بانک مرکزی می‌تواند با عرضه ارز، سرعت یک جهش را کم کند؛ اما برای متوقف‌کردن روند فرسایش ارزش پول ملی، مسئله بسیار بزرگ‌تر از بازار ارز است. بودجه، تورم، رشد نقدینگی، صادرات، روابط خارجی و اعتماد عمومی همگی در این معادله نقش دارند.

خبرنگار : عاروان