تپش قیمت نفت با سیگنال دیپلماسی

 به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا به نقل از  انرژی نو – تنش‌های فزاینده میان ایران و آمریکا تاکنون قیمت نفت را به بالاترین سطح در شش ماه گذشته رسانده است. معامله‌گران نفت هرگونه تشدید تنش را زیر نظر دارند؛ رخدادی که می‌تواند تولید نفت خام ایران را مختل کند یا دولت این کشور را به مسدود کردن یک مسیر حیاتی کشتیرانی که توسط چندین صادرکننده بزرگ انرژی منطقه استفاده می‌شود، وادار کند.

ایالات متحده نیروهای نظامی گسترده‌ای را در منطقه مستقر کرده و دونالد ترامپ اعلام کرده است که در حال بررسی حمله‌ای محدود به ایران است تا این کشور را برای دستیابی سریع به توافقی جهت محدودسازی برنامه هسته‌ای‌اش تحت فشار قرار دهد. هرگونه حمله — یا اقدام ایران برای محدود کردن دسترسی به تنگه هرمز که حدود یک‌چهارم نفت دریابرد جهان از آن عبور می‌کند — می‌تواند پیامدهای قابل‌توجهی برای بازارهای جهانی نفت داشته باشد.

ایران طی سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌های طولانی‌مدت و کمبود سرمایه‌گذاری خارجی، بخشی از نفوذ خود را از دست داده است. در حال حاضر این کشور حدود ۳ درصد از عرضه جهانی نفت را تأمین می‌کند و روزانه حدود ۳.۳ میلیون بشکه نفت تولید دارد.

آنچه با تشدید تنش‌های ایران و آمریکا برای بازار نفت در خطر است

توسعه صنعت نفت ایران از اوایل قرن بیستم و تحت نظارت دولت بریتانیا آغاز شد؛ دولتی که به دنبال تأمین پایدار منابع انرژی بود. چند دهه بعد، ایران به یکی از اعضای مؤسس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) تبدیل شد و به دومین تولیدکننده بزرگ این گروه رسید. در اوج خود در اواسط دهه ۱۹۷۰، ایران بیش از ۱۰ درصد تولید جهانی نفت خام را به خود اختصاص داده بود.

این برتری پس از انقلاب ۱۳۵۷ فروپاشید؛ زمانی که رژیم جدید شرکت‌های خارجی را از صنعت نفت اخراج کرد و سرمایه‌گذاری و تخصص خارجی کاهش یافت. تولید نفت ایران افت کرد و هرگز به سطح اوج پیشین بازنگشت.

پس از پایان جنگ ایران و عراق در اواخر دهه ۱۹۸۰، جمهوری اسلامی صادرات نفت را برای حمایت از رشد اقتصادی افزایش داد. شرکت‌های بزرگ اروپایی و آمریکایی در نهایت تلاش کردند به این بخش بازگردند، اما این روند در سال ۲۰۱۸ متوقف شد؛ زمانی که دولت نخست ترامپ از توافق هسته‌ای ایران خارج شد و تحریم‌ها را دوباره اعمال کرد.

امروزه ایران چهارمین تولیدکننده بزرگ نفت در اوپک، پس از عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی است.

چه کشورهایی خریدار نفت ایران هستند؟

در مواجهه با تحریم‌های بین‌المللی، ایران اکنون حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام خود را به چین می‌فروشد. این نفت با تخفیف قابل‌توجهی به پالایشگاه‌های مستقل عرضه می‌شود.

اگرچه داده‌های رسمی گمرکی نشان می‌دهد چین از اواسط سال ۲۰۲۲ واردات نفت ایران را متوقف کرده، اما محموله‌ها از طریق شبکه‌های تجاری غیرشفاف و «ناوگان تاریک» متشکل از نفتکش‌های عمدتاً فرسوده ارسال می‌شوند. این جریان‌ها در ژانویه به حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه در روز رسید که نسبت به ۸۹۸ هزار بشکه در سال قبل افزایش داشته است.

از دیگر کشورهایی که همچنان نفت ایران را خریداری کرده‌اند، سوریه است.

تأثیر درگیری جدید بر بازار جهانی نفت

بخش بزرگی از تولید ایران — تا حدود ۲ میلیون بشکه در روز — به پالایشگاه‌های چین می‌رود. در صورت اختلال گسترده در این تولید، پالایشگاه‌های چینی ناچار خواهند شد منابع جایگزین بیابند.

اما ریسک بزرگ‌تر متوجه تنگه هرمز است؛ گذرگاهی حیاتی برای عرضه جهانی نفت که عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و قطر بخش عمده صادرات خود را از طریق آن انجام می‌دهند.

اهمیت راهبردی تنگه هرمز

تنگه هرمز آبراه باریکی است که خلیج فارس را به دریای عمان متصل می‌کند. دولت ایران پیش‌تر اعلام کرده توانایی اعمال محاصره دریایی در دوره‌های تنش ژئوپلیتیکی را دارد، هرچند تاکنون این آبراه را به طور مؤثر مسدود نکرده است. در صورت اختلال در این گلوگاه حیاتی، صادرات نفت، گاز طبیعی مایع و گاز مایع از عراق، کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی در معرض خطر قرار خواهد گرفت.

روزانه حدود ۱۶.۵ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور می‌کند، از جمله بخش عمده صادرات ایران. عربستان سعودی با حدود ۵ میلیون بشکه در روز بیشترین صادرات را از این مسیر دارد، اما می‌تواند با استفاده از خط لوله‌ای به طول ۷۴۶ مایل که شرق این کشور را به بندری در دریای سرخ متصل می‌کند، بخشی از صادرات خود را منحرف کند. امارات متحده عربی نیز می‌تواند ۱.۵ میلیون بشکه در روز نفت خود را از طریق خط لوله‌ای که به خلیج عمان می‌رسد، صادر کند.

بسته شدن تنگه هرمز احتمالاً جریان صادرات نفت خاورمیانه به مقصد آسیا را مختل خواهد کرد. در ماه ژوئن، همزمان با تشدید تنش‌ها طی یک درگیری ۱۲ روزه میان اسرائیل و ایران، نرخ شاخص حمل یک ابرنفتکش حامل ۲ میلیون بشکه نفت از خاورمیانه به چین افزایش یافت.

نقش نفت در اقتصاد ایران

با وجود تلاش‌های چندساله برای کاهش وابستگی به نفت و تنوع‌بخشی به صنایع سنگین، نساجی و معدن، صادرات نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد ایران است.

صنعت نفت در سال ۲۰۲۳ حدود ۲ واحد درصد از رشد تولید ناخالص داخلی ایران را به خود اختصاص داد؛ سالی که اقتصاد کشور حدود ۵ درصد رشد کرد و نشان داد نفت چه سهمی در رشد کلی داشته است.

اگرچه تحریم‌ها ایران را وادار کرده نفت خود را با تخفیف قابل‌توجهی نسبت به شاخص‌های جهانی بفروشد، اما این کشور تنها در ماه نوامبر حدود ۲.۷ میلیارد دلار درآمد نفتی کسب کرده است؛ برآوردی مبتنی بر قیمت تخفیف‌خورده ۴۵ دلار برای هر بشکه پس از کسر هزینه‌های حمل‌ونقل و سایر هزینه‌ها.

با این حال، درآمد نفتی ایران ممکن است در صورت تشدید سیاست «فشار حداکثری» ترامپ و اعمال تحریم‌های بیشتر که خریداران چینی را بازدارد، با فشار بیشتری مواجه شود. همچنین اگر دولت ایران برای رقابت با نفت روسیه که با تخفیف عرضه می‌شود، قیمت‌ها را کاهش دهد، درآمدها تحت فشار بیشتری قرار خواهد گرفت.

خبرنگار : کنعانی