جهان پشت درهای نشست شنژن
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی بینالملل و رئیس کارگروه احیای کسبوکارهای جاده ابریشم یونسکو نوشت: گردهمایی رهبران آمریکا، چین و روسیه در شنژن، پرسشی قدیمی را به سیاست جهانی بازگرداند. آیا قدرتهای بزرگ در اندیشه مدیریت مشترک جهاناند یا اختلاف منافع آنان، مانع شکلگیری نظمی تازه خواهد شد؟
تصویر دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در کنار یکدیگر، یادآور دورهای از تاریخ بود که سرنوشت ملتها در نشستهای محدود قدرتهای بزرگ موضوع مذاکره قرار میگرفت. نشست نوزدهم نوامبر در شهر شنژن چین، نخستین دیدار سهجانبه رهبران این کشورها بود و با انتشار بیانیهای درباره صلح و ثبات بینالمللی پایان یافت. سه رئیسجمهور بر جلوگیری از جنگ هستهای، اصلاح سازمان ملل متحد و همکاری در حوزه انرژی تأکید کردند، اما اختلافهای اصلی درباره اوکراین، ایران و رقابت اقتصادی واشنگتن و پکن همچنان پابرجا ماند. اهمیت این گردهمایی را باید در فاصله میان تصویر سیاسی آن و دستاوردهای واقعی جستوجو کرد. سه قدرتی که در بسیاری از بحرانهای جهان منافع متعارض دارند، اکنون میکوشند درباره قواعد رقابت خود گفتوگو کنند، بیآنکه نشانه روشنی از توافق بر سر آینده نظم جهانی ارائه کرده باشند.
دیپلماسی قدرتها و وسوسه تقسیم جهان
نشست شنژن بلافاصله مقایسههایی با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ برانگیخت. در آن زمان، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره ترتیبات سیاسی و امنیتی پایان جنگ جهانی دوم مذاکره کردند. ترامپ نیز در توصیف دیدار تازه، اهمیت آن را حتی فراتر از یالتا دانست. این مقایسه از یک جهت قابل تأمل است. هنگامی که رهبران قدرتهای بزرگ درباره صلح، امنیت و اصلاح نهادهای بینالمللی گفتوگو میکنند، پرسش درباره جایگاه کشورهایی که در مذاکرات حضور ندارند، اهمیت پیدا میکند. تجربه تاریخی نشان داده است که توافق میان قدرتها میتواند از شدت برخی بحرانها بکاهد، اما تصمیمگیری درباره سرنوشت ملتها بدون مشارکت آنها، زمینه بیاعتمادی و منازعات تازه را فراهم میکند.
با این حال، ساختار جهان امروز تفاوتهای بنیادینی با سال ۱۹۴۵ دارد. چین قدرتی اقتصادی و صنعتی است که بخش بزرگی از زنجیرههای تولید جهانی به آن وابستهاند. روسیه با وجود محدودیتهای اقتصادی، همچنان از ظرفیت نظامی و هستهای گسترده برخوردار است. آمریکا نیز شبکهای از متحدان، نهادهای مالی و امکانات نظامی جهانی را در اختیار دارد. این سه کشور از نظر منابع قدرت، اهداف راهبردی و میزان وابستگی اقتصادی به یکدیگر موقعیتهای متفاوتی دارند. رقابت چین و آمریکا بر سر فناوری، تجارت و نفوذ در آسیا ادامه دارد و مناسبات روسیه با غرب زیر تأثیر جنگ اوکراین قرار گرفته است. بنابراین، شنژن را باید عرصه آزمودن امکان گفتوگو میان رقیبان دانست، نه نشانه قطعی توافق آنان برای تقسیم حوزههای نفوذ.
صلح هستهای و اختلاف بر سر قواعد جهانی
بیانیه مشترک نشست، بر این اصل تأکید کرد که جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید آغاز شود. اهمیت این موضع در شرایطی آشکار میشود که نظام کنترل تسلیحات هستهای با فرسایش توافقهای پیشین و افزایش بیاعتمادی میان قدرتها مواجه است. با وجود این، رهبران سه کشور برنامه مشخصی برای مذاکرات کاهش زرادخانههای هستهای اعلام نکردند. چین تاکنون استدلال کرده است که زرادخانه هستهای آن در مقایسه با آمریکا و روسیه کوچکتر است و دو قدرت دیگر باید پیش از ورود پکن به توافقهای محدودکننده، کاهشهای بیشتری انجام دهند. فاصله میان اعلام ضرورت صلح و پذیرش تعهدات قابل سنجش، همچنان یکی از دشوارترین مسائل امنیت بینالمللی باقی مانده است.
بخش دیگری از بیانیه به اصلاح سازمان ملل متحد و حدود صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی اختصاص داشت. تأکید بر مصونیت مقامهای دولتی و ضرورت رعایت رضایت کشورها در رسیدگیهای قضایی، پرسشهایی درباره نسبت حاکمیت ملی و پاسخگویی بینالمللی ایجاد میکند. حامیان محدود کردن صلاحیت دادگاههای بینالمللی، از خطر سیاسی شدن این نهادها سخن میگویند. منتقدان نیز هشدار میدهند که گسترش مصونیت مقامهای عالیرتبه میتواند پیگیری قضایی جنایتهای بینالمللی را دشوارتر کند. اهمیت این اختلاف برای کشورهای کوچکتر در آن است که قواعد حقوقی باید در برابر قدرتهای بزرگ و دولتهای ضعیفتر به شکلی یکسان اجرا شوند. اعتبار نظم بینالمللی به میزان استقلال نهادهای حقوقی و امکان اعمال قواعد مشترک وابسته است.
اروپا و ایران در معادلات تازه قدرت
واکنش اروپا به نشست شنژن نشان داد که اختلاف بر سر شیوه مدیریت بحرانهای جهانی همچنان عمیق است. فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، با انتقاد از مقایسه این نشست با یالتا تأکید کرد که آینده امنیت اروپا باید با مشارکت کشورهای اروپایی تعیین شود. نگرانی اصلی اروپا به احتمال مذاکره واشنگتن و مسکو درباره جنگ اوکراین بدون حضور مؤثر کییف و متحدان اروپایی مربوط میشود. همزمان، دولتهای اروپایی برای تقویت توان دفاعی خود و کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا تلاش میکنند. این وضعیت تناقضی اساسی را آشکار میسازد. اروپا از یک سو خواهان حفظ پیوند راهبردی با واشنگتن است و از سوی دیگر، درباره پیامدهای تصمیمهای مستقل کاخ سفید بر امنیت خود نگرانی زیادی دارد.
برای ایران، نشست شنژن از زاویه دیگری اهمیت پیدا میکند. تهران با چین و روسیه روابط راهبردی و همکاریهای اقتصادی و سیاسی دارد، اما هر یک از این کشورها در مناسبات خود با آمریکا، اولویتهای مستقلی دنبال میکنند. جنگ آمریکا و رژیم صهیونسیتی علیه ایران، این واقعیت را برجسته کرده است که همکاری با قدرتهای بزرگ الزاماً به معنای یکسان بودن منافع آنان در همه بحرانها نیست. پکن به ثبات تجارت جهانی و امنیت مسیرهای انرژی توجه دارد. مسکو نیز مناسبات خود با تهران را در کنار محاسبات مربوط به اوکراین و روابط با واشنگتن تنظیم میکند. از این منظر، اهمیت سیاست خارجی مستقل ایران در توانایی حفظ روابط متنوع، تقویت ظرفیتهای داخلی و جلوگیری از وابستگی تصمیمهای راهبردی به توافقهای احتمالی دیگران آشکار میشود.
نشست شنژن با تمام اهمیت نمادین خود، پاسخ روشنی به پرسش آینده نظم جهانی ارائه نکرد. سه قدرت بزرگ توانستند درباره اصولی کلی به توافق برسند، اما مسائل تعیینکننده همچنان به مذاکرات دشوارتر نیاز دارند. آزمون واقعی این گردهمایی در ماههای آینده و در رفتار عملی دولتها درباره جنگ، تجارت، تسلیحات و حقوق بینالملل نمایان خواهد شد. جهان امروز شبکهای پیچیده از دولتها، اقتصادها و نهادهای وابسته به یکدیگر است و اداره آن از طریق تفاهم محدود چند پایتخت با موانع جدی روبهرو خواهد بود. تاریخ یالتا هنوز یادآور قدرت توافقهای بزرگ است، اما تجربه دهههای پس از آن نیز نشان میدهد که صلح پایدار به مشارکت ملتها و احترام به حاکمیت کشورها نیاز دارد. پرسش باقیمانده از شنژن این است که آیا گفتوگوی قدرتها به تقویت قواعد مشترک خواهد انجامید یا قواعد جهانی بار دیگر تابع ملاحظات صاحبان قدرت خواهد شد؟
-
راز انتخاب علیرضا بیرانوند بهعنوان مرد سال فوتبال آسیا لو رفت
-
اولین واکنش کاپیتان استقلال تهران به استعفای سهراب بختیاریزاده
-
باشگاه تراکتور خیال پرسپولیسیها را راحت کرد
-
خبر خوش برای استقلالیها؛ آبیها در آستانه بازگشت به آزادی برای میزبانی آسیایی!
-
کنایه تند مازیار خسروی به همتی؛ بانک مرکزی دنبال جیب مردم است یا سود دلار؟
-
روایت جنجالی محمد خردادیان از کتک خوردنش در ترکیه؛ افشاگری جنجالی دردسرساز شد؟
-
حمله تند حسن روشن به بیرانوند بعد از مرد سال فوتبال آسیا شدن؛ «قبلاً از این جایزه خوشحال میشدیم!»
-
مدارس این استان دو روز تعطیل شد
-
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
27 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
25 آبان 1405ماجرای قتل سوگند صیادی دختر نوجوان در کرمانشاه چه بود؟ -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ -
24 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟ -
25 آبان 1405تعطیلی مدارس گلستان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ آخرین وضعیت گرگان و ادارات -
25 آبان 1405آیا مدارس و ادارات گلستان فردا دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ تعطیل میشوند؟ آخرین خبر از وضعیت بانکها