حق آزادی

سال ۱۶۸۸ بود و انگلستان در آستانه یکی از مهم‌ترین چرخش‌های سیاسی تاریخ خود ایستاده بود. کشتی ویلیام اورانژ در سواحل انگلستان پهلو گرفت و ارتشی که همراه او آمده بود، مسیر کشور را به سوی تغییری بزرگ باز کرد. جیمز دوم، پادشاه انگلستان، به فرانسه گریخت و تاج و تخت به ویلیام و همسرش ماری رسید. در ظاهر، این حادثه تغییر یک پادشاه بود و در عمق تاریخ، پرسشی درباره سرچشمه قدرت سیاسی شکل گرفته بود. فرمانروا به چه حقی فرمان می‌راند؟ مردم بر چه اساسی از او اطاعت می‌کنند؟ قدرت سلطنت تا کجا می‌تواند پیش برود؟ در همان روزهایی که سیاست انگلستان در خیابان‌ها و کاخ‌ها دگرگون می‌شد، مردی که سال‌ها درباره همین پرسش‌ها اندیشیده بود از تبعید هلند به سرزمین خود بازگشت. نام او جان لاک بود.

لاک تنها چند سال پیش از این بازگشت، در فضایی کاملاً متفاوت زندگی می‌کرد. انگلستان برای او سرزمینی بود که جنگ داخلی، کشمکش مذهبی و نزاع میان سلطنت و پارلمان را تجربه کرده بود. پدرش در جنگ داخلی در کنار نیروهای پارلمان جنگیده بود و خود لاک در دانشگاه آکسفورد رشد کرده بود، در روزگاری که فلسفه دیگر فقط در اتاق‌های درس و بحث‌های الهیاتی جریان نداشت و علوم طبیعی، پزشکی و تجربه‌گرایی آرام‌آرام نگاه انسان به جهان را تغییر می‌دادند. او پزشکی خوانده بود، با دانشمندان زمانه معاشرت داشت و از خلال دوستی و همکاری با لرد شفتسبری وارد دنیای سیاست شده بود. زندگی او به تدریج نشان داد که فلسفه سیاسی گاهی از میان کتاب‌ها بیرون می‌آید و در متن بحران‌های واقعی یک کشور شکل می‌گیرد.

ماکیاولی چند نسل پیش‌تر، سیاست را از آرمان‌های اخلاقی به زمین واقعیت قدرت آورده بود. هابز در میانه آشوب انگلستان، ترس و ناامنی را به نقطه آغاز نظریه دولت تبدیل کرده بود. لاک از همان جاده وارد شد، ولی منظره‌ای متفاوت پیش روی خود دید. پرسش او درباره انسانی بود که پیش از تشکیل دولت زندگی می‌کند، انسانی که آزاد است و با انسان‌های دیگر برابر. این تصویر، پایه نظریه‌ای شد که بعدها یکی از ستون‌های اصلی اندیشه لیبرال را ساخت.

لاک برای توضیح سرچشمه حکومت، ذهن خود را به وضعیتی برد که در آن هنوز دولت، پلیس، دادگاه و دستگاه قانون‌گذاری وجود نداشت. انسان‌ها در این وضعیت از آزادی برخوردار بودند و هیچ فرمانروایی بر آنان سلطه نداشت. زندگی در این شرایط، برای لاک تنها میدان جنگ نبود. انسان‌ها از عقل برخوردارند و عقل به آنان می‌آموزد که جان و آزادی یکدیگر را محترم بشمارند. قانون طبیعی نیز همین معنا را بیان می‌کند. هر انسان حق دارد از زندگی و آزادی خود دفاع کند و همین حق، وظیفه‌ای متقابل در برابر دیگران ایجاد می‌کند.

تصویر لاک از انسان طبیعی در همین نقطه از تصویر هابز فاصله می‌گیرد. هابز انسانی را می‌دید که در جهانی آکنده از ترس و رقابت، برای حفظ جان خود به قدرتی مشترک نیاز دارد. لاک انسانی را می‌دید که پیش از دولت نیز دارای حق است. دولت این حقوق را به انسان هدیه نمی‌کند. حقوق پیش از دولت وجود دارند و حکومت برای حفاظت از آنها شکل می‌گیرد. این جابه‌جایی کوچک در نقطه آغاز نظریه، پیامدهای بزرگی برای تاریخ سیاست داشت.

یکی از مهم‌ترین این حقوق، مالکیت بود. لاک از اتاق کار و زمین کشاورزی و محصولی که با دست انسان به وجود می‌آید، به نظریه‌ای گسترده درباره مالکیت رسید. هر فرد مالک بدن و نیروی کار خویش است. هنگامی که انسان نیروی کار خود را با طبیعت پیوند می‌دهد، بخشی از آن طبیعت به قلمرو مالکیت او وارد می‌شود. زمینی که کشت می‌شود، میوه‌ای که چیده می‌شود یا محصولی که با تلاش انسان به دست می‌آید، از این منظر نتیجه پیوند کار و طبیعت است.

این نظریه برای سیاست معنای مهمی داشت. اگر انسان مالک زندگی، آزادی و دارایی خود باشد، حکومت چه حقی دارد که در این قلمرو دخالت کند؟ پاسخ لاک روشن بود. حکومت زمانی پدید می‌آید که انسان‌ها برای حفاظت بهتر از حقوق خود، بخشی از اختیار طبیعی خویش را به جامعه سیاسی واگذار می‌کنند. آنان داوری شخصی و اجرای مستقیم قانون طبیعی را کنار می‌گذارند و نهادی مشترک می‌سازند تا اختلاف‌ها را بر اساس قانونی عمومی حل کند. دولت از اینجا متولد می‌شود، از رضایت انسان‌هایی که برای امنیت حقوق خود به زندگی سیاسی وارد شده‌اند.

همین مفهوم رضایت، قلب نظریه لاک است. پادشاه به دلیل تولد در یک خاندان سلطنتی مالک مردم نمی‌شود. قدرت سیاسی نیز همچون ملک شخصی از پدر به فرزند منتقل نمی‌شود. انسان‌ها حکومت را برای هدفی مشخص به وجود می‌آورند و این هدف، حفاظت از زندگی، آزادی و دارایی آنان است. فرمانروا تا زمانی مشروعیت دارد که در چارچوب این وظیفه عمل کند. قدرت سیاسی در نگاه لاک امانتی است که جامعه به حکومت سپرده و همین تعبیر، رابطه میان مردم و حاکمیت را از بنیاد تغییر می‌دهد.

در انگلستان پس از انقلاب شکوهمند، این اندیشه‌ها معنای سیاسی بسیار ملموسی پیدا کردند. جیمز دوم تلاش کرده بود قدرت سلطنت را گسترش دهد و در برابر پارلمان و نیروهای سیاسی رقیب ایستادگی کند. تغییر سلطنت در سال ۱۶۸۸ فرصتی فراهم کرد تا مسئله محدودیت قدرت پادشاه به یکی از موضوعات اصلی نظم سیاسی تازه تبدیل شود. «دو رساله درباره حکومت» نیز در همین فضای فکری اهمیت یافت. لاک در رساله نخست به نقد نظریه حق الهی پادشاهان پرداخت و در رساله دوم، تصویری از جامعه سیاسی ارائه کرد که در آن قدرت از مردم سرچشمه می‌گیرد.

قدرت قانون‌گذاری در این جامعه جایگاه ویژه‌ای داشت. قانون باید عمومی باشد، بر اساس قواعد شناخته‌شده وضع شود و هدف آن حفظ جامعه و حقوق اعضای آن باشد. قدرت اجرایی نیز وظیفه اجرای این قوانین را بر عهده دارد. این تفکیک، راهی برای مهار تمرکز قدرت فراهم می‌کرد و بعدها در اندیشه سیاسی قرن هجدهم گسترش بیشتری یافت. سیاست از این پس بیش از پیش به مسئله طراحی نهادها تبدیل می‌شد، نهادهایی که بتوانند قدرت را به کار گیرند و هم‌زمان از تمرکز بی‌مهار آن جلوگیری کنند.

لاک در همین جهان فکری به مسئله دین نیز رسید. تجربه جنگ‌های مذهبی انگلستان و اروپا نشان داده بود که پیوند میان ایمان و قدرت سیاسی می‌تواند جامعه را به میدان نزاع تبدیل کند. او در «نامه‌ای درباره تساهل» از تحمل مذهبی دفاع کرد و قلمرو حکومت را از قلمرو ایمان جدا ساخت. دولت وظیفه حفظ منافع مدنی مردم را دارد و باور دینی حوزه‌ای است که با اجبار سیاسی سازگاری ندارد. این تفکیک، بخشی از همان طرح بزرگ‌تری بود که در آن زندگی خصوصی، آزادی وجدان و حقوق فردی از دخالت گسترده قدرت سیاسی فاصله می‌گرفتند.

اندیشه لاک در مسئله انقلاب نیز به نقطه‌ای حساس می‌رسد. جامعه سیاسی برای حفاظت از حقوق مردم شکل گرفته است و حکومتی که این وظیفه را کنار بگذارد، رابطه خود با مردم را دگرگون می‌کند. حق مقاومت در نظریه لاک از همین جا سرچشمه می‌گیرد. مردم در برابر حکومتی که قدرت را علیه هدف اصلی خود به کار می‌گیرد، امکان بازسازی نظم سیاسی را دارند. انقلاب در این نگاه پاسخی به نقض قرارداد سیاسی است.

لاک در سال‌های پایانی قرن هفدهم شاید نمی‌توانست تمام مسیر آینده اندیشه خود را ببیند. چند دهه بعد، فیلسوفان و سیاستمداران اروپایی زبان حقوق طبیعی، آزادی، رضایت و حکومت محدود را گسترش دادند. در آن سوی اقیانوس اطلس نیز این مفاهیم وارد زبان سیاسی مستعمرات آمریکای شمالی شدند و در منازعات مربوط به استقلال و حکومت مشروع به کار رفتند. ایده‌ای که در اتاق‌های مطالعه یک فیلسوف انگلیسی شکل گرفته بود، آرام‌آرام به واژگان سیاست انقلابی تبدیل می‌شد.

اهمیت تاریخی لاک در همین تغییر زبان سیاست قرار دارد. ماکیاولی پرسید قدرت چگونه به دست می‌آید و چگونه حفظ می‌شود. هابز پرسید چگونه می‌توان از ترس و جنگ به امنیت رسید. لاک پرسش را یک گام جلوتر برد و گفت انسان پیش از دولت نیز صاحب حق است. حکومت برای حفاظت از این حقوق شکل می‌گیرد و مشروعیت آن به رضایت کسانی وابسته است که بر آنان حکومت می‌کند.

با لاک، آزادی از یک آرمان اخلاقی به یک حق سیاسی تبدیل شد. انسان دیگر رعیتی نبود که از فرمانروایی اطاعت کند. او صاحب حقی بود که حکومت باید آن را به رسمیت بشناسد. همین تغییر، راه را برای قرنی تازه گشود. در سالن‌های روشنفکری پاریس، در کافه‌های لندن و در محافل فکری اروپا، عقل و تجربه و آزادی به تدریج زبان مشترک تازه‌ای برای نقد نظم قدیم می‌ساختند. قرن هجدهم از راه می‌رسید و با خود اندیشه‌ای می‌آورد که می‌خواست سنت، اقتدار و جهان سیاسی را در برابر دادگاه عقل قرار دهد. نام آن عصر، روشنگری بود.

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده