دولت قدرتمند

قرن هفدهم با صحنه‌ای آشفته از سیاست و جنگ آغاز شد. اروپا درگیر منازعات مذهبی و سیاسی بود و انگلستان نیز در مسیر بحرانی قرار داشت که سرانجام به جنگ داخلی، اعدام پادشاه و تجربه جمهوری منتهی شد. در میانه این اوضاع، توماس هابز به سیاست نگاه کرد و مسئله‌ای را در مرکز اندیشه خود قرار داد که پس از ماکیاولی اهمیت تازه‌ای پیدا کرده بود: جامعه چگونه می‌تواند از ترس، خشونت و آشوب عبور کند و به نظمی پایدار برسد؟ پاسخ هابز به این پرسش، تصویری تازه از دولت ساخت که در آن قدرت سیاسی باید آن‌قدر نیرومند باشد که امنیت شهروندان و استمرار زندگی اجتماعی را تضمین کند.

 هابز در سال ۱۵۸۸ در انگلستان متولد شد، همان سالی که ناوگان اسپانیا برای حمله به انگلستان حرکت کرد و این هم‌زمانی بعدها به شوخی معروف زندگی او تبدیل شد که «ترس و من» با یکدیگر به دنیا آمدیم. این جمله، فارغ از وجه طنزآمیزش، با فضای فکری هابز تناسب عجیبی داشت. ترس در اندیشه او نیرویی سیاسی بود که می‌توانست رفتار انسان‌ها را شکل دهد و حتی بنیان یک نظریه درباره دولت را بسازد. هابز سال‌های مهم زندگی خود را در روزگاری گذراند که اقتدار سلطنت، قدرت پارلمان، نقش دین و حدود فرمانروایی در انگلستان به مسئله‌هایی سرنوشت‌ساز تبدیل شده بودند.

 اندیشه هابز از تصویری مشخص درباره انسان آغاز می‌شود. انسان‌ها برای حفظ جان، دستیابی به امکانات زندگی و تأمین امنیت خود تلاش می‌کنند و هر فرد توانایی آن را دارد که دیگری را تهدید کند. برابری انسان‌ها در اینجا معنایی متفاوت از برابری اخلاقی دارد. انسان‌ها از نظر توانایی‌های جسمی و ذهنی تفاوت دارند، با این حال حتی نیرومندترین فرد نیز در برابر اتحاد چند انسان یا یک حمله ناگهانی آسیب‌پذیر است. همین برابری نسبی در آسیب‌پذیری، رقابت را تشدید می‌کند و میل به حفظ جان را به نیرویی تعیین‌کننده در رفتار انسان بدل می‌سازد.

 برای فهم استدلال هابز باید به «وضع طبیعی» وارد شد. وضعیتی فرضی که در آن قدرت سیاسی مشترکی وجود ندارد تا میان انسان‌ها داوری کند و اجرای قانون را تضمین سازد. هر فرد در چنین شرایطی برای حفظ خود به توانایی شخصی و تشخیص خودش تکیه می‌کند. رقابت بر سر منابع، ترس از حمله و میل به اعتبار، سه نیروی مهمی هستند که روابط انسانی را متشنج می‌کنند. نتیجه چنین وضعی، زندگانی سرشار از ناامنی است و امکان شکل‌گیری اعتماد پایدار میان افراد کاهش می‌یابد. هابز با این تصویر می‌خواهد نشان دهد که صلح سیاسی یک وضعیت طبیعی و خودکار نیست و دستاورد ایجاد قدرت مشترک است.

 این استدلال، هابز را به یکی از مشهورترین توصیف‌های تاریخ اندیشه سیاسی می‌رساند. در وضع طبیعی، هر فرد نسبت به هر چیز حق دارد که برای حفظ خود ضروری می‌داند و همین وضعیت زمینه برخورد دائمی منافع را فراهم می‌کند. قانون طبیعی در اندیشه هابز انسان را به سوی صلح هدایت می‌کند، زیرا عقل نشان می‌دهد که زندگی امن و پایدار برای همگان سودمندتر است. انسان‌ها برای خروج از وضعیت ناامن، به توافقی سیاسی نیاز پیدا می‌کنند و هر فرد بخشی از آزادی طبیعی خود را در قالب قراردادی مشترک محدود می‌کند تا قدرتی عمومی برای حفظ امنیت شکل بگیرد.

 اینجا مفهوم «قرارداد اجتماعی» در اندیشه هابز صورت تازه‌ای پیدا می‌کند. افراد با یکدیگر توافق می‌کنند که اختیار لازم برای برقراری نظم را به حاکمیت واگذار کنند. حاکمیت می‌تواند یک پادشاه، یک مجلس یا شکلی دیگر از قدرت سیاسی باشد و مسئله اصلی برای هابز، شکل ظاهری آن نیست. قدرت باید توانایی اجرای قانون و جلوگیری از بازگشت جامعه به وضعیت جنگ و ناامنی را داشته باشد. شهروندان برای رسیدن به امنیت، قدرتی مشترک می‌سازند و این قدرت زمانی کارآمد خواهد بود که از اقتدار کافی برخوردار باشد.

 عنوان اثر بزرگ هابز، «لویاتان»، از همین تصویر سرچشمه می‌گیرد. لویاتان در سنت کتاب مقدس موجودی عظیم و هراس‌انگیز است و هابز از این نماد برای نمایش دولت مقتدر بهره می‌گیرد. تصویر مشهور صفحه نخست کتاب، موجودی عظیم را نشان می‌دهد که پیکرش از شمار زیادی انسان شکل گرفته و بر سرزمینی با شهرها و نشانه‌های قدرت سیاسی ایستاده است. این تصویر پیام نظری کتاب را در یک صحنه خلاصه می‌کند: دولت از افراد تشکیل می‌شود و قدرت آن از قدرت جمعی انسان‌هایی سرچشمه می‌گیرد که برای امنیت و نظم، حاکمیت مشترک را پذیرفته‌اند.

 اقتدار حاکم در اندیشه هابز گسترده است، زیرا پراکندگی قدرت می‌تواند زمینه بازگشت نزاع را فراهم کند. قانون زمانی اثرگذار است که قدرت اجرای آن وجود داشته باشد و وعده امنیت زمانی معنا دارد که حکومت توانایی دفاع از جامعه را داشته باشد. هابز از این منظر رابطه میان آزادی و امنیت را نیز دوباره تعریف می‌کند. آزادی در جامعه سیاسی در محدوده قوانینی شکل می‌گیرد که حاکمیت وضع کرده و فرد در فضای باقی‌مانده از این محدودیت‌ها امکان انتخاب و عمل دارد. امنیت پیش‌شرط بهره‌برداری از بسیاری از آزادی‌های انسانی است و دولت وظیفه دارد شرایط این زندگی را فراهم کند.

 جنگ داخلی انگلستان اهمیت این نظریه را دوچندان کرد. هابز در فاصله‌ای زندگی می‌کرد که نزاع میان سلطنت‌طلبان و نیروهای مخالف پادشاه، جامعه را به میدان کشمکش تبدیل کرده بود. او در سال‌های جنگ داخلی انگلستان را ترک کرد و مدتی در فرانسه زندگی کرد. «لویاتان» در سال ۱۶۵۱ منتشر شد. در دوره‌ای که انگلستان پس از اعدام چارلز اول وارد تجربه‌ای تازه از حکومت شده بود. هابز در این اثر از تجربه سیاسی زمانه خود فاصله نگرفت و تلاش کرد منطق فروپاشی نظم را توضیح دهد.

 دین نیز در این بحران جایگاه مهمی داشت. اختلافات مذهبی با رقابت‌های سیاسی پیوند خورده بود و اقتدار کلیسا و دولت در برابر یکدیگر قرار می‌گرفتند. هابز برای جلوگیری از چندپارگی قدرت، حاکمیت را تحت عنوان مرجع نهایی نظم سیاسی مطرح کرد و معتقد بود تصمیم‌گیری عمومی باید در اختیار قدرتی واحد قرار داشته باشد. از نگاه او، دو مرکز مستقل اقتدار که هرکدام ادعای فرمانروایی بر مردم داشته باشند، می‌توانند زمینه کشمکش و جنگ داخلی را فراهم کنند.

 نگاه هابز به دولت، در عین تأکید شدید بر اقتدار، بر رضایت انسان‌ها نیز تکیه دارد. حاکمیت از آسمان به زمین نمی‌آید و مشروعیت نظری آن از توافق انسان‌هایی شکل می‌گیرد که برای خروج از ناامنی به ایجاد قدرت سیاسی رضایت می‌دهند. همین نکته جایگاه هابز را در تاریخ اندیشه سیاسی مهم می‌کند. او نظریه دولت را از زبان حق الهی پادشاهان به زبان قرارداد میان انسان‌ها منتقل کرد و از این راه، یکی از پایه‌های مهم اندیشه سیاسی مدرن را ساخت.

 زندگی سیاسی پس از هابز پرسش‌های تازه‌ای پیش روی متفکران قرار داد. اگر دولت برای حفظ امنیت قدرتی گسترده در اختیار دارد، مرز این قدرت کجاست؟ اگر انسان‌ها برای حفظ جان و آزادی خود به حکومت پناه می‌برند، چه حقوقی همچنان در اختیار آنان باقی می‌ماند؟ اگر حکومت از قرارداد اجتماعی سرچشمه می‌گیرد، رضایت مردم چه نقشی در استمرار آن دارد؟ این پرسش‌ها راه اندیشه سیاسی را به سوی جان لاک باز کرد، متفکری که همان مفهوم قرارداد اجتماعی را در جهتی متفاوت به کار گرفت و از حقوق فردی، مالکیت، رضایت سیاسی و محدودیت قدرت حکومت سخن گفت.

 هابز دولت را همچون دیواری عظیم در برابر آشوب بنا کرد. لاک چند دهه بعد به سراغ همان دیوار رفت و پرسید انسان برای ساختن آن چه مقدار از آزادی خود را واگذار کرده است. از این پرسش، یکی از مهم‌ترین روایت‌های لیبرالیسم سیاسی زاده شد.

 برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده