شهر خدا

سال ۴۱۰ میلادی، خبر سقوط رم با سرعتی شگفت‌انگیز در سراسر جهان رومی پیچید. سپاهیان آلاریک وارد شهری شده بودند که قرن‌ها مرکز قدرت، قانون و شکوه امپراتوری به شمار می‌رفت. خیابان‌های رم هنوز یادگار پیروزی‌های گذشته را در خود داشتند، معابد و بناهای عظیم پابرجا بودند و نام امپراتوری همچنان بر بخش بزرگی از جهان سایه می‌انداخت، اما غارت شهر نشان داد که حتی بزرگ‌ترین قدرت سیاسی جهان نیز در برابر گذر زمان و دگرگونی تاریخ آسیب‌پذیر است. در شمال آفریقا، در شهر هیپون، آگوستین خبر این حادثه را شنید و با مسئله‌ای روبه‌رو شد که از مرزهای یک شکست نظامی بسیار فراتر می‌رفت. اگر رم با همه عظمتش چنین سرنوشتی پیدا کرده بود، انسان در برابر قدرت دولت‌ها چه جایگاهی داشت؟

آگوستین در سال ۳۵۴ میلادی در تاگاست، در شمال آفریقا، متولد شد. جهان کودکی او بخشی از امپراتوری روم بود و زبان، آموزش، قانون و فرهنگ رومی در سراسر زندگی‌اش حضور داشتند. او در کارتاژ به تحصیل پرداخت و سپس برای ساختن آینده‌ای درخشان به رم و میلان رفت. خطابه را آموخت، در محافل فکری زمان خود حضور پیدا کرد و سرانجام در میلان با آمبروس، اسقف بانفوذ شهر، آشنا شد. این آشنایی مسیر فکری او را دگرگون کرد و آگوستین پس از سال‌ها جست‌وجوی فکری به مسیحیت گروید. چند سال بعد به شمال آفریقا بازگشت و در هیپون به مقام اسقفی رسید.

آگوستین از دل همان جهانی به سیاست نگاه می‌کرد که سیسرون و متفکران رومی پیش از او ساخته بودند. قانون، جمهوری، شهروندی و نظم سیاسی برای او مفاهیمی آشنا بودند، اما مسیحیت پرسشی تازه را وارد این میراث می‌کرد. انسان چه موجودی است و قدرت سیاسی با طبیعت او چه نسبتی دارد؟ اگر انسان دارای اراده و اختیار است و در عین حال با میل به قدرت، ثروت و سلطه دست‌وپنجه نرم می‌کند، دولت چگونه می‌تواند جامعه را به سوی صلح هدایت کند؟

غارت رم این پرسش‌ها را به مسئله‌ای فوری تبدیل کرد.

بسیاری از رومیان، مسیحیت را مسئول ضعف سنت‌های قدیمی می‌دانستند. آنان معتقد بودند کنار گذاشته شدن آیین‌های کهن، خدایان سنتی روم را از شهر دور کرده و همین دگرگونی زمینه سقوط رم را فراهم آورده است. آگوستین در پاسخ به این نگاه، اثری عظیم پدید آورد که بعدها یکی از ستون‌های اندیشه سیاسی مسیحی شد: «شهر خدا».

او در این کتاب سرنوشت رم را از زاویه‌ای بسیار گسترده‌تر بررسی کرد. تاریخ برای آگوستین صحنه رقابت دولت‌ها و امپراتوری‌ها نبود. تاریخ، داستان حرکت انسان میان دو شیوه متفاوت از عشق و زندگی بود. آگوستین این دو مسیر را در قالب دو شهر ترسیم کرد: شهر خدا و شهر زمینی.

شهر خدا به انسان‌هایی تعلق داشت که زندگی خود را در نسبت با خدا و خیر الهی تعریف می‌کردند. شهر زمینی از عشق به خویشتن، قدرت و منافع دنیوی شکل می‌گرفت. این دو شهر را نمی‌شد روی نقشه پیدا کرد. مرزهایشان از میان حکومت‌ها، ملت‌ها و حتی زندگی افراد عبور می‌کرد. یک امپراتوری می‌توانست قدرتی عظیم داشته باشد و در عین حال در منطق شهر زمینی قرار گیرد، زیرا عظمت سیاسی به خودی خود نشانه عدالت و حقیقت نبود.

این نگاه، جایگاه دولت را در فلسفه سیاسی دگرگون کرد.

ارسطو دولت و پولیس را محیط طبیعی زندگی سیاسی انسان می‌دانست و سعادت انسانی را با زندگی خوب در جامعه سیاسی پیوند می‌داد. رومیان نیز جمهوری و قانون را در مرکز نظم عمومی قرار داده بودند. آگوستین همان میراث را در جهانی مسیحی بازخوانی کرد و گفت جامعه سیاسی برای انسان گرفتار گناه، بیش از هر چیز به نظم و صلح نیاز دارد.

دولت در این نگاه، وظیفه‌ای عملی و تاریخی پیدا می‌کند. انسان‌ها در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، منافع متفاوتی دارند و میل به سلطه می‌تواند روابط آنان را به خشونت بکشاند. قانون و اقتدار سیاسی برای مهار این آشوب و ایجاد امکان زندگی مشترک ضرورت پیدا می‌کنند. حکومت می‌تواند صلح زمینی را حفظ کند و زمینه‌ای برای ادامه زندگی اجتماعی فراهم آورد.

اما صلح سیاسی با عدالت کامل فاصله دارد.

آگوستین در یکی از مشهورترین استدلال‌های سیاسی خود، قدرت دولتی را با گروه‌های راهزن مقایسه می‌کند و می‌پرسد اگر عدالت از جامعه سیاسی برداشته شود، چه چیزی دولت را از یک گروه بزرگ و سازمان‌یافته برای اعمال زور جدا می‌کند؟ این پرسش ضربه‌ای جدی به تصور ساده‌ای وارد می‌کرد که قدرت را به دلیل پیروزی، ثروت یا توان نظامی، ذاتاً مشروع می‌دانست.

از دید آگوستین، شمشیر به تنهایی عدالت نمی‌آفریند.

یک حکومت می‌تواند ارتش نیرومند، سرزمین گسترده و خزانه‌ای پر داشته باشد و همچنان از معیار عدالت فاصله بگیرد. مشروعیت قدرت به غایتی اخلاقی نیاز دارد و قانون انسانی نیز در برابر حقیقتی برتر قرار می‌گیرد که سرچشمه آن را باید در نظم الهی جست‌وجو کرد.

اینجا مفهوم قانون طبیعی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. آگوستین باور داشت جهان بر نظمی عقلانی استوار است و انسان از طریق عقل می‌تواند بخشی از این نظم را بشناسد. قوانین انسانی برای سامان دادن به زندگی اجتماعی ضروری‌اند، اما ارزش اخلاقی آنان با نسبتشان با عدالت سنجیده می‌شود. فرمان حاکم، صرف فرمان بودن، معیار نهایی حق و باطل نیست.

این اندیشه در تاریخ فلسفه سیاسی اثری بسیار ماندگار گذاشت.

قدرت سیاسی در این سنت فکری در برابر معیاری اخلاقی و فراتر از اراده حاکم قرار گرفت. پادشاه، امپراتور و حکومت، هر اندازه قدرت داشته باشند، همچنان در برابر پرسش عدالت قرار دارند. دولت می‌تواند نظم برقرار کند، اما حقیقت عدالت سرچشمه‌ای عمیق‌تر دارد.

آگوستین همزمان تصویری واقع‌گرایانه از سیاست ارائه می‌کرد. او انسان را موجودی می‌دید که میل به سلطه می‌تواند او را به سوی خشونت و نزاع بکشاند. به همین دلیل، جامعه سیاسی برای او ضرورت پیدا می‌کرد. انسان‌ها برای زندگی مشترک به قانون و اقتدار نیاز دارند و صلح زمینی، هرچند محدود و شکننده، ارزشمند است.

این نگاه با تجربه شخصی آگوستین از امپراتوری روم نیز پیوند داشت. او شکوه رم را دیده بود و سپس نشانه‌های فرسودگی آن را مشاهده کرد. برای او، تاریخ سیاسی شاهدی بر ناپایداری قدرت‌های زمینی بود. امپراتوری‌ها ساخته می‌شوند، گسترش پیدا می‌کنند و سرانجام تغییر می‌کنند. هیچ تاج و تختی نمی‌تواند خود را از جریان تاریخ بیرون بکشد.

همین جا مفهوم تاریخ در اندیشه آگوستین اهمیتی تازه پیدا می‌کند.

تاریخ از نظر او مجموعه‌ای از حوادث پراکنده و بی‌معنا نیست. انسان در مسیری تاریخی حرکت می‌کند که سرانجام آن در اراده الهی قرار دارد. ظهور و سقوط حکومت‌ها بخشی از این مسیر است و عظمت سیاسی یک تمدن، معیار سنجش جایگاه آن در حقیقت نهایی جهان به شمار نمی‌رود.

آگوستین در سال ۴۳۰ میلادی در هیپون درگذشت. در همان روزها، وندال‌ها شهر را محاصره کرده بودند و امپراتوری روم غربی به آخرین دهه‌های عمر خود نزدیک می‌شد. مردی که درباره سرنوشت دولت‌ها اندیشیده بود، در میان نشانه‌های فروپاشی یکی از بزرگ‌ترین ساختارهای سیاسی تاریخ باستان چشم از جهان بست.

اما اندیشه او در همان لحظه آغاز زندگی تاریخی تازه‌ای بود.

روم آرام‌آرام از مرکز جهان سیاسی اروپا کنار رفت و کلیسا به یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی، فکری و سیاسی جهان غرب تبدیل شد. میراث یونان و روم نیز در آثار متفکران مسیحی باقی ماند و پرسش‌های قدیمی در برابر شرایطی تازه قرار گرفتند. عدالت، قانون، قدرت، فرمانروایی و آزادی، اکنون باید در جهانی بررسی می‌شدند که ایمان مسیحی بخش مهمی از تصور انسان از جامعه و تاریخ را شکل داده بود.

آگوستین میان دو جهان ایستاده بود. پشت سر او آتن و رم قرار داشتند و پیش رویش اروپای مسیحی قرون وسطی شکل می‌گرفت. از دل این گذار، پرسشی تازه سر برآورد که قرن‌ها ذهن فیلسوفان و پادشاهان را به خود مشغول کرد: قدرت زمینی در برابر قدرت الهی چه جایگاهی دارد و فرمانروایی عادلانه چگونه می‌تواند میان این دو جهان تعادل برقرار کند؟

پاسخ این پرسش، قرن‌ها بعد در اندیشه فیلسوفی دیگر از جهان مسیحی دنبال خواهد شد، مردی که فلسفه ارسطو را دوباره به قلب اندیشه سیاسی اروپا بازمی‌گرداند. نام او توماس آکویناس است.

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده