نقد فیلم سینمایی «زنده‌شور»

در چنبره‌ی مرگ و داد؛ واکاوی درام قضایی «زنده‌شور» در ترازوی نقد

کاظم دانشی با «زنده‌شور»، گامی بلندتر و جسورانه‌تر در مسیر «سینمای پرونده‌ای» برداشته است. او که پیش‌تر با «علف‌زار» نشان داده بود رگ خواب مخاطب را در مواجهه با پرونده‌های ملتهب قضایی می‌شناسد، در اثر جدیدش از سطح یک گزارشگر صرف فراتر رفته و سعی کرده است در اتمسفری خفقان‌آور و برزخی، وجدان جمعی جامعه را در برابر پرسش ابدی «عدالت یا بخشش» قرار دهد. «زنده‌شور» فیلمی است که با خون و اشک و آهن عجین شده؛ اثری که در تکنیک پخته، در بازیگری درخشان، اما در منطق روایی پایانی، دچار لکنتی مصلحت‌اندیشانه می‌شود.

خلاصه داستان: ضیافت تلخ طناب و انتظار

داستان فیلم در بازه‌ی زمانی فشرده و ملتهب یک شب تا صبح روایت می‌شود. «مرتضی زند» (با بازی بهرام افشاری)، نماینده‌ی جوان و قانون‌مدار دادستان، مأموریت می‌یابد تا برای نظارت بر اجرای حکم قصاص پنج محکوم به قتل، به یکی از شهرستان‌ها سفر کند. زندان مقصد، میزبان پنج تقدیر متفاوت است؛ از جوانی که در یک نزاع خیابانی مرتکب قتل شده تا زنی که تحت فشارهای خردکننده‌ی اجتماعی دست به جنایت زده است.

با شروع اولین مراحل اعدام، مرتضی زند در میانه فشار خردکننده‌ی خانواده‌های محکومان که پشت دیوارهای زندان ضجه می‌زنند و خانواده‌های مقتول که خون‌خواهی را حق الهی خود می‌دانند، گرفتار می‌شود. فیلم روایت‌گر تلاش‌های جنون‌آمیز و گاه غیرمتعارف زند برای به تعویق انداختن احکام و گرفتن رضایت است. در این مسیر، او نه‌تنها با ساختار صلب قانون، بلکه با تاریکی‌های درونی خودش و پرونده‌هایی روبه‌رو می‌شود که هر کدام، آینه‌ای از یک بحران عمیق اجتماعی هستند.

معماری روایت: مهندسی اضطراب در فضای بسته

«زنده‌شور» در نیمه نخست، یک کلاس درس در ایجاد «تعلیق موقعیت» است. کاظم دانشی و محمد داوودی (فیلمنامه‌نویسان) به‌خوبی توانسته‌اند از الگوی درام‌های تک‌مکانی و زمان واقعی استفاده کنند.

ساختار فیلم بر پایه پنج داستان موازی بنا شده که مثل قطعات یک پازل خونین به هم متصل می‌شوند. تدوین فیلم در این بخش، نقشی حیاتی دارد؛ کات‌های به‌موقع میان فضای سرد و آهنی داخل زندان و فضای پرآشوب و پراحساس بیرون، کنتراستی ایجاد می‌کند که نبض تماشاگر را به دست می‌گیرد. دوربین با حرکات حساب‌شده، حس ناامنی و تنگنا را القا می‌کند و اجازه نمی‌دهد تماشاگر حتی برای لحظه‌ای از سنگینی فضا رها شود.

از نقاط قوت فیلم کاظم دانشی، تعدد شخصیت‌ها و داستان‌هایی است که در دل روایت قرار گرفته‌اند. هر یک از پنج محکوم، ماجرایی دارد و هر سرنوشت به گذشته‌ای پیوند خورده است. این ساختار می‌توانست فیلم را به اثری شلوغ و پراکنده تبدیل کند، اما «زنده‌شور» در بخش قابل توجهی با هدایت درست کارگردان جوانش، موفق می‌شود شخصیت‌ها را از یکدیگر تفکیک کند. مخاطب می‌تواند داستان هر کدام را دنبال کند و در عین حال آن‌ها را بخشی از یک موقعیت بزرگ‌تر ببیند. این موقعیت درباره مرگ، مسئولیت و امکان جبران است.

فضای بسته فیلم نیز نقش مهمی در ایجاد تنش دارد. این محیط فقط محلی برای وقوع داستان نیست، بلکه خود به یکی از عناصر اصلی درام تبدیل می‌شود. شخصیت‌ها در شرایطی قرار دارند که فرصت چندانی برای فرار از یکدیگر یا فرار از واقعیت ندارند. فشار روانی در بسیاری از صحنه‌ها نه از طریق دیالوگ‌های طولانی، بلکه با سکوت، نگاه و واکنش‌های کوچک منتقل می‌شود. همین ویژگی باعث می‌شود «زنده‌شور» در بخش‌هایی به درام‌های اجتماعی نزدیک شود. در این آثار، تعلیق فقط از یک راز جنایی به وجود نمی‌آید، بلکه از برخورد آدم‌ها با یکدیگر و با ساختار قدرت شکل می‌گیرد.

بهرام افشاری؛ عبور از سایه‌ی کمدی به ابهت تراژدی

حضور خیل عظیمی از بازیگران شناخته‌شده نیز می‌توانست برای فیلم به یک مشکل تبدیل شود. چنین ترکیبی معمولاً خطر شلوغ شدن اثر و از بین رفتن تمرکز مخاطب را به همراه دارد. با این حال، «زنده‌شور» در مجموع توانسته از این حضورهای متعدد برای ساختن جهان خود استفاده کند. هر شخصیت در تکمیل فضای کلی فیلم سهمی دارد و مجموعه بازیگران به جای آنکه صرفاً به فهرستی از چهره‌های مشهور تبدیل شود، در خدمت روایت قرار می‌گیرد.

بی‌شک، «زنده‌شور» نقطه‌ی عطفی در کارنامه‌ی بهرام افشاری است. او که سال‌ها زیر سایه‌ی نقش‌های کمدی و فیزیک خاص خود بود، در اینجا با یک بازی درونی، مینیمال و به‌شدت کنترل‌شده، شخصیتی را خلق می‌کند که در عین اقتدار قانونی، درونی ویران دارد.

افشاری در نقش مرتضی زند، از میمیک صورت خود برای انتقال خستگی مفرط و استیصال وجدانی بهره می‌برد. نگاه‌های او در سکانس‌های تنهایی، بیش از هر دیالوگی، بار گناه و مسئولیت «امضاکننده‌ی حکم مرگ» را به دوش می‌کشد. در کنار او، بازیگرانی چون امیر جعفری و صدف اسپهبدی نیز با بازی‌های برون‌گرایانه، توازن حسی فیلم را حفظ کرده‌اند، هرچند تعدد شخصیت‌ها باعث شده تا پتانسیل بازیگرانی چون حامد بهداد و سارا بهرامی تا حدی تحت‌الشعاع قرار بگیرد.

زیباشناسی بصری: رقص سایه‌ها در مسلخ

از منظر کارگردانی فنی، دانشی نشان داده که دکوپاژ را به‌خوبی می‌شناسد. استفاده از نورپردازی‌های «های‌کنتراست» و پالت رنگی سرد و متمایل به آبی و خاکستری، زندان را به مکانی ورای یک ساختمان فیزیکی تبدیل کرده است؛ اینجا «برزخ» است.

طراحی صحنه و صداگذاری دقیق فیلم (صدای بسته شدن درب‌های آهنی، صدای قدم‌ها در راهروهای خالی) به اتمسفرسازی فیلم کمک شایانی کرده است. موسیقی کارن همایون‌فر نیز با تمی حماسی-سوگوارانه، در لحظات حساس به کمک درام می‌آید، هرچند در یک‌سوم پایانی، گاهی در حجم صدا زیاده‌روی می‌کند تا احساسات مخاطب را به‌زور تحریک کند.

چالش اخلاقی؛ دادخواهی یا انتقام؟

فیلمساز در «زنده‌شور» با شجاعت به سراغ مفهوم «قصاص» می‌رود. او صرفاً به دنبال محکوم کردن یا تأیید کردن نیست، بلکه می‌خواهد نشان دهد که در پشت هر حکم اعدام، زنجیره‌ای از انسان‌ها (از مأمور اجرا تا ولی‌دم) در حال متلاشی شدن هستند. فیلم به‌درستی نشان می‌دهد که قصاص، اگرچه یک حق قانونی است، اما لزوماً ترمیم‌کننده‌ی روان زخم‌خورده‌ی جامعه نیست. که البته در گذشته شاهد فیلم‌های جذاب زیادی در مورد موضوع قصاص بوده‌ایم (دهلیز). دانشی با نمایش رنج خانواده مقتول، آن‌ها را از تیپ «انسان‌های سنگدل» خارج کرده و به آن‌ها وجهه‌ای انسانی و قابل‌درک می‌بخشد که تصمیم‌گیری را برای مخاطب دشوارتر می‌کند.

پاشنه‌ی آشیل فیلم: از واقع‌گرایی تا سوپرمن‌بازی

بزرگ‌ترین نقد وارده به «زنده‌شور»، افت کیفی و تغییر لحن در پرده‌ی سوم است. فیلم که تا نیمه با منطقی رئالیستی و خشن پیش می‌رود، ناگهان در پایان‌بندی به سمت «قهرمان‌پروری تیپیکال» متمایل می‌شود.

ریتم روایی قصه در بخش‌هایی دچار نوسان می‌شود و برخی انتخاب‌های کارگردان و بازیگری از شدت فضای اصلی اثر کم می‌کنند. تعدد داستان‌ها و شخصیت‌ها نیز فقط گاهی باعث می‌شود تمرکز فیلم از مسیر اصلی فاصله بگیرد. با این حال، این ضعف‌ها نمی‌توانند جاه‌طلبی «زنده‌شور» را نادیده بگیرند.

مرتضی زند که باید نماینده‌ی سیستم باشد، ناگهان تبدیل به «تک‌تیرانداز اخلاق» می‌شود که می‌خواهد یک‌تنه جهان را نجات دهد. این تغییر فاز، باعث می‌شود فیلم از یک درام اجتماعی پرسش‌گر، به یک ملودرام شعارزده سقوط کند. دیالوگ‌های پایانی که بوی «بیانیه» می‌دهند و تلاش برای بستن تمامی گره‌ها با معجزه‌ی اخلاقی، تا حدی به واقع‌گرایی و تأثیرگذاری عمیق نیمه اول فیلم لطمه می‌زند.

«زنده‌شور» اثری است که تماشای آن شهامت می‌خواهد. فیلمی است که یقه‌ی مخاطب را می‌گیرد و او را تا سپیده‌دم اعدام، در انتظار نگاه می‌دارد. اگرچه کاظم دانشی در پایان‌بندی کمی محافظه‌کارانه عمل کرده و به دام احساسات‌گرایی افتاده است، اما «زنده‌شور» به دلیل ساختار فنی قدرتمند، بازی‌های خیره‌کننده و طرح یکی از حیاتی‌ترین پرسش‌های اخلاقی تاریخ بشر، بی‌شک یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین فیلم‌های سال‌های اخیر سینمای ایران است.