نقد فیلم سینمایی "سقف"

خلاصه داستان: قصه درباره آرش، استاد دانشگاهی میانسال است که در آستانه یک مراسم خانوادگی قرار دارد. شرایط زمانی تغییر می‌کند که خانه او در جریان حملات آسیب می‌بیند و برنامه‌ای که برای عروسی تدارک دیده شده است، تحت تأثیر اتفاقات بیرونی قرار می‌گیرد. پس از این حادثه، آرش به همراه همسرش فریبا و اعضای خانواده همسرش، تهران را ترک می‌کنند. از اینجا، جابه‌جایی خانواده و مواجهه آنها با موقعیت تازه، بخش مهمی از مسیر داستان را شکل می‌دهد.

«سقف»؛ وقتی یک خانه فرو می‌ریزد، آدم‌ها تازه خودشان را می‌بینند

«سقف» از آن فیلم‌هایی است که ایده‌اش از خود فیلم بهتر است؛ ایده‌ای ساده اما سینمایی درباره خانواده‌ای که در دل یک بحران ناگهانی، خانه و امنیت خود را از دست می‌دهد و ناچار می‌شود مدتی زیر سقف دیگری زندگی کند. ابراهیم امینی می‌توانست از همین موقعیت، یک درام انسانی، تلخ و حتی کمدی سیاه درباره ترس، غرور، طبقه اجتماعی و فروپاشی اقتدار بسازد؛ اما فیلم در مسیر تبدیل ایده به سینما، بارها میان ملودرام خانوادگی، کمدی موقعیت، فیلم جنگی و درام اجتماعی سرگردان می‌ماند. با این حال «سقف» فیلمی بی‌ارزش نیست؛ اتفاقاً ارزش آن در همان جایی است که هنوز می‌توان ردِ فیلم بهتری را که می‌توانست ساخته شود، در آن پیدا کرد.

یک «سقف» و چند معنای متفاوت

عنوان فیلم، به نظرم بهترین انتخاب سازندگان است. «سقف» در ظاهر همان چیزی است که همه آدم‌ها برای زندگی به آن احتیاج دارند؛ چهار دیواری، امنیت، خانه، حریم خصوصی. اما در معنای استعاری، سقف می‌تواند خانواده باشد، جایگاه اجتماعی باشد، غرور باشد و حتی تصویری باشد که انسان از خودش ساخته است. مسئله جالب فیلم این است که شخصیت اصلی فقط خانه‌اش را از دست نمی‌دهد؛ با از دست دادن خانه، بخشی از اقتدار و تصویری را که از خودش ساخته نیز در معرض فروپاشی قرار می‌دهد. مردی که همیشه قرار بوده تصمیم بگیرد، ناگهان باید از دیگری کمک بگیرد. پدری که قرار بوده خانواده را پناه دهد، خودش محتاج پناه می‌شود. صاحبخانه‌ای که زمانی میزبان بوده، حالا مهمان است. و آدمی که تا دیروز برای حفظ شأن خودش تلاش می‌کرده، ناگهان مجبور می‌شود بسیاری از انتخاب‌هایش را کنار بگذارد.

مشکل اینجاست که فیلم خیلی زود می‌فهمد چه می‌خواهد بگوید و بعد، به جای اینکه اجازه دهد مخاطب خودش آن را کشف کند، مدام همان مفهوم را به شکل‌های مختلف تکرار می‌کند.

امینی؛ نویسنده‌ای که هنوز کارگردانی را باید از نو جدی بگیرد

این نکته را باید صریح گفت: ابراهیم امینی پیش از آنکه کارگردان باشد، در ذهن مخاطب سینمای ایران یک فیلمنامه‌نویس است. همین سابقه باعث می‌شود از او انتظار داشته باشیم موقعیت‌های دراماتیک را بهتر از بسیاری از کارگردان‌ها بشناسد. در «سقف» هم این توانایی دیده می‌شود. فیلم می‌داند بحران را از کجا وارد زندگی شخصیت‌ها کند. می‌داند که برای روایت جنگ لازم نیست دوربین را به میدان نبرد ببرد و نیز می‌داند یک خانه آسیب‌دیده می‌تواند به اندازه ده‌ها تصویر انفجار درباره جنگ حرف بزند.اما دانستن اینها در مرحله فیلمنامه با تبدیل آنها به زبان سینما فرق دارد. مشکل اصلی «سقف» به نظرم همین فاصله است.

بزرگ‌ترین مشکل فیلم: شخصیت‌هایی که به اندازه ایده‌ها زنده نیستند

مشکل اصلی «سقف» را نه در موضوع می‌بینم، نه در انتخاب بازیگران و حتی نه در مضمون. مشکل اصلی، شخصیت‌پردازی است. شخصیت خوب کسی نیست که فقط ویژگی داشته باشد، بلکه کسی است که بتوانیم رفتار او را حتی وقتی فیلمنامه توضیحی درباره‌اش نمی‌دهد، پیش‌بینی کنیم. باید بدانیم چرا عصبانی می‌شود، چرا سکوت می‌کند، چرا دروغ می‌گوید، چرا می‌ترسد و چرا در یک لحظه خاص تصمیمی برخلاف انتظار ما می‌گیرد.

آرش؛ مردی که قرار بود سقوطش را ببینیم

آرش به نظرم جذاب‌ترین ظرفیت فیلم است. او می‌توانست یکی از بهترین شخصیت‌های فیلم باشد: مردی از طبقه متوسط، تحصیل‌کرده، صاحب موقعیت اجتماعی، خانواده‌دار و در ظاهر صاحب کنترل بر زندگی. بعد ناگهان همه چیز به هم می‌ریزد. این موقعیت به‌شدت سینمایی است. برای ساختن چنین شخصیتی یک اصل وجود دارد: سقوط باید تدریجی باشد.تماشاگر باید ابتدا آرش را باور کند، بعد به او اعتماد کند، بعد کم‌کم نشانه‌های ضعفش را ببیند و در نهایت شاهد فروپاشی او باشد.در «سقف» این مسیر همیشه به اندازه کافی ظریف نیست. فیلم بعضی اوقات آن‌قدر سریع شخصیت را در موقعیت ضعف قرار می‌دهد که فرصت نمی‌کند تصویری محکم از «آرشِ قبل از بحران» بسازد. به همین دلیل، به نظرم مشکل آرش بیشتر مشکل فیلمنامه است تا سام درخشانی.

فریبا نادری؛ شخصیتی که می‌توانست ستون دوم فیلم باشد

شخصیت زن خانواده برای من از جمله فرصت‌های از دست‌رفته فیلم است. وقتی یک خانواده خانه و امنیتش را از دست می‌دهد، بحران فقط متوجه مرد خانواده نیست. زن خانواده نیز باید با ترس، آینده فرزندان، بی‌پناهی و تغییر مناسبات قدرت مواجه شود. فریبا نادری هم در نتیجه بیشتر در چارچوب عملکرد روایی شخصیت قرار می‌گیرد تا اینکه بتواند یک شخصیت مستقل و چندلایه خلق کند.

بازیگران مکمل؛ ترکیبی که می‌توانست موتور طنز فیلم باشد

حضور بیژن بنفشه‌خواه، گیتی قاسمی و دیگر بازیگران مکمل، نشان می‌دهد فیلم قرار نیست یک درام کاملاً عبوس و تلخ باشد. اتفاقاً یکی از امکانات خوب «سقف» همین است. در دل بحران، آدم‌ها گاهی رفتارهای خنده‌دار دارند. خنده در شرایط ترسناک نه تنها غیرواقعی نیست، بلکه بسیار انسانی است. مشکل فیلم این است که گاهی هنوز تصمیم نگرفته کمدی است یا درام.

اگر «سقف» از ابتدا تا انتها یک کمدی تلخ خانوادگی بود، بسیاری از رفتارها می‌توانستند کار کنند و یا اگر یک درام جدی خانوادگی بود نیز می‌توانست همین موقعیت‌ها را با تلخی بیشتری بسازد. اما فیلم میان این دو می‌ایستد.

جنگ؛ پس‌زمینه‌ای که می‌توانست به متن اصلی تبدیل شود

یکی از تصمیم‌های قابل دفاع فیلم این است که جنگ را از قاب مستقیم خارج می‌کند. جنگ در «سقف» بیشتر از آنکه یک نمایش نظامی باشد، یک وضعیت روانی است.این رویکرد به نظر بسیار درست است. چون جنگ فقط موشک و آژیر نیست. جنگ زمانی شروع می‌شود که آدم نمی‌داند فردا کجاست. زمانی که خانه دیگر امن نیست. وقتی آدمی که تمام عمر برای ساختن زندگی تلاش کرده، ناگهان می‌بیند تمام داشته‌هایش به یک تصمیم چندثانیه‌ای وابسته شده است.

خانه؛ بهترین شخصیت فیلم

اگر بخواهیم یک شخصیت را از میان تمام شخصیت‌های «سقف» انتخاب کنیم، انتخاب نه آرش است و نه یکی از اعضای خانواده بلکه خود خانه است. خانه‌ای که قرار بوده محل جشن باشد. خانه‌ای که ناگهان آسیب می‌بیند. خانه‌ای که خانواده مجبور می‌شود آن را ترک کند. خانه‌ای که جای خود را به یک خانه دیگر می‌دهد. و در نهایت خانه‌ای که معنایش تغییر کرده است؛ خانه در ابتدا «دارایی» است. در میانه فیلم «پناه» می‌شود و در پایان «معنا» پیدا می‌کند. چون محدودیت لوکیشن می‌توانست فیلم را به اثری کاملاً تخت تبدیل کند، اما در بسیاری از صحنه‌ها تلاش شده از فضای بسته استفاده شود. خانه باید همزمان گرم و خفه‌کننده باشد. هم محل امنیت باشد و هم محل درگیری. هم پناه باشد و هم زندان.این دوگانگی، امکان خوبی برای فیلمبرداری ایجاد می‌کند. هرجا فیلم بیشتر به زبان تصویر اعتماد کرده، نتیجه بهتر شده است.

اسلوموشن؛ وقتی فرم تبدیل به توضیح اضافه می‌شود

استفاده از اسلوموشن زمانی جذاب است که فیلم بخواهد یک لحظه را از زمان عادی جدا کند. اما در «سقف»، در برخی موقعیت‌ها احساس می‌شود اسلوموشن به عنوان یک ابزار آماده برای «احساسی کردن» صحنه استفاده شده است. چون وقتی فیلمساز مجبور می‌شود سرعت تصویر را پایین بیاورد تا احساس صحنه را بیشتر کند، احتمالاً خود میزانسن هنوز نتوانسته آن احساس را به اندازه کافی ایجاد کند. در نتیجه اسلوموشن به جای اینکه نتیجه احساس باشد، تبدیل به ابزار تولید احساس می‌شود.

پایان‌بندی؛ جایی که فیلم می‌توانست جسورتر باشد

یکی از تصمیم‌های قابل دفاع فیلم این است که جنگ را از قاب مستقیم خارج می‌کند. جنگ در «سقف» بیشتر از آنکه یک نمایش نظامی باشد، یک وضعیت روانی است که این رویکردی درست به نظر می‌رسد. چون جنگ فقط موشک و آژیر نیست. جنگ زمانی شروع می‌شود که آدم نمی‌داند فردا کجاست و زمانی که خانه دیگر امن نیست.یک خانواده نمی‌داند باید بماند یا برود. اگر آدم‌ها بعد از یک بحران به خانه برگردند، اما از نظر درونی همان آدم‌های قبل باشند، بازگشتشان فقط جغرافیایی است. پایان خوب باید نشان دهد شخصیت‌ها چیزی را فهمیده‌اند؛ نه لزوماً با دیالوگ بلکه با رفتار، با یک نگاه، با یک انتخاب و حتی با سکوت.

«سقف» فیلم بدی نیست و به نظرم انصاف نیست آن را با برچسب «فیلم ضعیف» کنار گذاشت درحالی‌که فیلمی است که مشکلات جدی دارد، اما مسئله‌اش نداشتن ایده نیست. فیلم می‌خواهد درباره جنگ، خانواده، طبقه متوسط، غرور، تحقیر، مردانگی، امنیت و خانه حرف بزند. اما برای چنین مجموعه‌ای از مضامین، فیلمنامه باید بسیار منسجم‌تر و کارگردانی باید بسیار کنترل‌شده‌تر باشد.

اگر مخاطب انتظار یک فیلم جنگی بزرگ، یک درام روان‌شناختی عمیق یا یک کمدی خانوادگی تمام‌عیار داشته باشد، احتمالاً ناامید خواهد شد. اما اگر بخواهد فیلمی را ببیند که درباره یک خانواده در شرایط بحران حرف می‌زند و بعد از تماشا درباره مفهوم خانه، امنیت و رابطه آدم‌ها با یکدیگر فکر کند، «سقف» ارزش یک بار دیدن را دارد به عنوان تجربه‌ای که ایده‌ای قابل تأمل دارد.

اگر خانه‌مان را از ما بگیرند، چه چیزی از «خانواده» باقی می‌ماند؟

و این پرسش، از خود فیلم ماندگارتر است