هرمز در قلب اقتصاد انرژی جهان
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی نوشت: هر لرزشی در تنگه هرمز میتواند قیمت انرژی، هزینه تجارت و معادلات بازارهای جهانی را تغییر دهد.
تنگه هرمز در جغرافیای جهان باریک است، اما در اقتصاد جهانی بر پهنهای به وسعت یک قاره اثر میگذارد. این آبراه دروازه خروج بخش بزرگی از انرژی خلیج فارس به بازارهای جهانی است و همین جایگاه، آن را از یک مسیر دریایی به یکی از مهمترین اهرمهای اقتصاد بینالملل تبدیل کرده است. برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از هرمز عبور کرده است. این رقم معادل حدود یکچهارم نفت تجارتشده از مسیرهای دریایی جهان و نزدیک به یکپنجم مصرف جهانی مایعات نفتی بوده است.
اهمیت هرمز زمانی روشنتر میشود که بدانیم بازار انرژی فقط با میزان تولید نفت اداره نمیشود. مسیر انتقال، هزینه حمل، بیمه کشتیها، زمان رسیدن محموله و امنیت کریدورهای تجاری نیز بخشی از قیمت نهایی انرژی را میسازند. نفتی که در میدان تولید میشود تا زمانی که به پالایشگاه نرسیده، برای اقتصاد مصرفکننده ارزش نهایی خود را پیدا نکرده است. هرمز در نقطهای قرار گرفته که فاصله میان تولید و مصرف را به یک مسئله ژئوپلیتیکی تبدیل میکند.
بازار جهانی نفت به همین دلیل با کوچکترین نشانه اختلال در این مسیر واکنش نشان میدهد. قیمت نفت در این شرایط دیگر بر اساس بشکههایی که واقعاً از بازار حذف شدهاند افزایش پیدا نمیکند. بازار، احتمال کمبود آینده را نیز خرید و فروش میکند. معاملهگران، شرکتهای حملونقل و پالایشگاهها زمانی که احتمال اختلال در عرضه را بالا میبینند، رفتار خود را تغییر میدهند و همین رفتارها میتواند پیش از شکلگیری کمبود واقعی، قیمتها را بالا ببرد. تجربه ماههای اخیر نیز همین سازوکار را آشکار کرده است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده که در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ جریان نفت و مایعات نفتی از هرمز به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. درحالیکه این رقم در سهماهه چهارم سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز بوده است.
کاهش جریان نفت از هرمز، زنجیرهای از تصمیمهای اقتصادی را به حرکت درمیآورد. پالایشگاهها برای تأمین خوراک خود به دنبال منابع جایگزین میروند. شرکتهای کشتیرانی مسیرهای پرهزینهتر را بررسی میکنند. بیمهگران ریسک عبور از مناطق ناامن را دوباره قیمتگذاری میکنند. دولتها ذخایر راهبردی خود را مورد بازبینی قرار میدهند و سرمایهگذاران نیز چشمانداز تورم و رشد اقتصادی را تغییر میدهند. یک حادثه دریایی در هرمز میتواند از همین مسیر به بازارهای سهام، اوراق بدهی و ارز نیز سرایت کند.
آسیبپذیری هرمز برای اقتصاد آسیا اهمیت بیشتری دارد. حدود ۸۹ درصد نفت خام و میعاناتی که در نیمه نخست ۲۰۲۵ از این تنگه عبور کرده، مقصد آسیایی داشته و چین، هند، ژاپن و کره جنوبی به تنهایی مقصد حدود ۷۴ درصد این جریان بودهاند. بخش مهمی از انرژی مورد نیاز کارخانههای شرق آسیا از منطقهای میآید که خروجی آن به یک آبراه محدود وابسته است.
چین در این میان نمونه قابل تأملی است. بزرگترین واردکننده نفت خام جهان در سهماهه دوم ۲۰۲۶ واردات خود را به ۸.۱ میلیون بشکه در روز کاهش داد و این میزان ۳۲ درصد کمتر از سهماهه قبل بود. افزایش قیمت نفت ناشی از اختلال در جریان هرمز یکی از عوامل این کاهش اعلام شده است. کاهش تقاضای چین نیز به نوبه خود بخشی از فشار افزایشی بر قیمت جهانی نفت را خنثی کرد. این چرخه نشان میدهد بازار انرژی یک رابطه ساده میان عرضه و قیمت نیست و یک شوک در نقطهای از زنجیره میتواند رفتار مصرفکننده بزرگ دیگری را تغییر دهد.
هرمز برای بازار گاز طبیعی مایع نیز اهمیت ویژهای دارد. در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۱۱.۴ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی در روز از این تنگه عبور کرده که بیش از یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع را شامل میشده است. بخش عمده این محمولهها از قطر صادر میشود و چین نیز یکی از مهمترین مقصدهای آنهاست. بنابراین هر اختلال پایدار در هرمز میتواند همزمان بازار نفت و گاز را تحت فشار قرار دهد و دامنه اثرگذاری بحران را گستردهتر کند.
کشورها برای کاهش این وابستگی، مسیرهای جایگزین ساختهاند، اما جایگزین کردن هرمز به سادگی روی کاغذ نیست. خطوط لوله عربستان و امارات بخشی از ظرفیت انتقال نفت را بدون عبور از تنگه فراهم میکنند. ظرفیت مشترک برخی از این مسیرها حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. این رقم در برابر حجم معمول جریان نفت از هرمز بسیار محدود است. مسیرهای جایگزین نیز معمولاً طولانیتر، گرانتر و از نظر ظرفیت محدودتر هستند.
همین واقعیت یک تناقض بزرگ در اقتصاد انرژی جهان ایجاد کرده است. جهان طی سالهای گذشته میلیاردها دلار برای تنوعبخشی به منابع انرژی، ساخت خطوط لوله، توسعه ذخایر راهبردی و گسترش انرژیهای تجدیدپذیر سرمایهگذاری کرده، اما همچنان بخش بزرگی از امنیت انرژی خود را به چند گلوگاه جغرافیایی وابسته نگه داشته است. فناوری توانسته است روش تولید انرژی را تغییر دهد، اما هنوز نتوانسته اهمیت جغرافیا را از میان بردارد.
تنگه هرمز آزمونی برای مفهوم امنیت اقتصادی است. اقتصادی که برای تولید خود به انرژی وارداتی نیاز دارد، باید علاوه بر قیمت نفت به امنیت مسیر رسیدن نفت نیز فکر کند. کشوری که صنعت، حملونقل و تجارت آن به سوخت وابسته است، با افزایش قیمت انرژی با چند هزینه اضافی روبهرو میشود. هزینه تولید، حمل کالا و قیمت تمامشده محصولات افزایش پیدا میکند و فشار تورمی میتواند از بازار انرژی به زندگی روزمره منتقل شود.
برای ایران، موقعیت هرمز یک امتیاز ژئوپلیتیکی کمنظیر و همزمان یک مسئولیت اقتصادی سنگین است. ایران در مجاورت یکی از مهمترین شریانهای انرژی جهان قرار دارد و این موقعیت میتواند در صورت شکلگیری زیرساختهای مناسب، به توسعه تجارت دریایی، خدمات بندری، حملونقل و همکاریهای انرژی کمک کند. مزیت جغرافیایی زمانی به ثروت تبدیل میشود که اقتصاد توان استفاده از آن را داشته باشد. بندر، شبکه ریلی، ناوگان حملونقل، زیرساخت انرژی، خدمات مالی و ثبات مقرراتی حلقههایی هستند که باید در کنار جغرافیا قرار بگیرند تا موقعیت هرمز برای ایران ارزش اقتصادی پایدار ایجاد کند.
در سوی دیگر، وابستگی اقتصاد جهان به هرمز یک واقعیت مهم را به کشورهای مصرفکننده یادآوری میکند. امنیت واقعی زمانی شکل میگیرد که یک اقتصاد بتواند در برابر اختلال مسیرها، تغییر قیمتها و شوکهای سیاسی انعطاف داشته باشد. توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، افزایش بهرهوری، ذخایر راهبردی و تنوع مسیرهای واردات بخشی از همین راهبرد هستند.
هرمز در نهایت نشان میدهد که اقتصاد جهانی هنوز هم در برابر جغرافیا آسیبپذیر است. بازارهای مدرن با سرعت سرمایه، فناوری و ارتباطات دیجیتال حرکت میکنند، اما بشکه نفت همچنان باید از یک مسیر فیزیکی عبور کند. همین واقعیت فاصله میان اقتصاد دیجیتال و اقتصاد واقعی را آشکار میکند. سرمایه ممکن است در چند ثانیه جابهجا شود، اما انرژی برای رسیدن به کارخانه و خانه، به کشتی، بندر و مسیر امن نیاز دارد.
به همین دلیل هرمز را باید فراتر از یک تنگه دید. این آبراه کوچک در قلب معادلهای قرار گرفته که نفت، گاز، تجارت، تورم و امنیت اقتصادی جهان را به یکدیگر پیوند میدهد. هرچه اقتصاد جهانی به انرژی وابستهتر بماند، ارزش ژئوپلیتیکی این مسیر نیز بیشتر خواهد شد. مسئله اصلی برای جهان آینده شاید این باشد که این انرژی از چه مسیری و با چه هزینهای به مصرفکننده میرسد. هرمز یکی از مهمترین پاسخها به این پرسش است.
-
واکنش جامعه دانشگاهی به مرگ شادی خیری، دانشجوی ۲۲ ساله شریف
-
شادی خیری، دانشجوی 22 ساله دانشگاه شریف، در شب 30 آبان متوفی شد
-
جزئیات فوت شادی خیری، دانشجوی ۲۲ ساله دانشگاه شریف؛ واکنشها در شبکههای اجتماعی
-
دانشگاه شریف درگیر پرونده فوت دانشجوی ۲۲ ساله شادی خیری
-
فوت شادی خیری، دانشجوی 22 ساله دانشگاه شریف؛ جزئیات و واکنشها چیست؟
-
فوت غمانگیز شادی خیری، دانشجوی ۲۲ ساله دانشگاه شریف؛ واکنشها چه بود؟
-
فوت تلخ شادی خیری؛ دانشجوی 22 ساله دانشگاه شریف چه بود؟
-
فوت شادی خیری، دانشجوی شریف؛ واکنشهای جامعه دانشگاهی به خبر غمانگیز
-
130 آبان 1405جدول قطعی برق تهران امروز شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ + نقشه و برنامه خاموشی برق من
-
230 آبان 1405علت واریز نشدن حقوق بازنشستگان کشوری چه بود؟
-
329 آبان 1405قیمت خرید تضمینی گندم ۱۴۰۵ مشخص شد؟ پیشنهاد جنجالی ۸۵ هزار تومانی
-
429 آبان 1405قیمت ماکارونی یکشبه ۱۱۰ درصد پرید! بسته ۷۰ هزار تومانی چند شد؟
-
29 آبان 1405خبر فوری تعطیلی خراسان رضوی شنبه ۳۰ آبان؛ مدارس مشهد تعطیل میشوند؟ ادارات و بانکها چه وضعی دارند؟ -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
27 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
30 آبان 1405جدول قطعی برق تهران امروز شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ + نقشه و برنامه خاموشی برق من -
25 آبان 1405ماجرای قتل سوگند صیادی دختر نوجوان در کرمانشاه چه بود؟ -
29 آبان 1405شنبه ۳۰ آبان خوزستان تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت مدارس، ادارات و بانکها را بخوانید -
30 آبان 1405چرا قسمت ۷ سریال یل پخش نشد؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
29 آبان 1405خبر بد برای استقلالیها؛ انتقال جنجالی به السد