وجدان جمعی و جنگ

در هر جامعه‌ای، وقتی وضعیت‌ بحرانی می‌شود، آدم‌ها به شکل‌های مختلف به آن واکنش نشان می‌دهند. بخشی از این واکنش‌ها فردی است؛ مثل دنبال‌کردن خبرها، گفتگوهای خانوادگی یا نگرانی‌های درونی. اما بخشی دیگر جمعی است؛ لحظه‌هایی که مردم در فضاهای عمومی کنار هم قرار می‌گیرند و حضورشان، حتی اگر بی‌کلام باشد، معنایی اجتماعی پیدا می‌کند. تجمعات شبانه که از همان شب‌های ابتدایی جنگ رمضان آغاز شد، دقیقا یکی از همین لحظه‌هاست؛ لحظه‌هایی که جامعه در تاریکی شب، شکل دیگری از روشنایی را در خودش فعال می‌کند.شرایط بحرانی معمولاً احساس انزوا را افزایش می‌دهد. فرد در خانه با خبرهایی روبه‌رو می‌شود که ممکن است هم‌زمان سنگین، مبهم و ناپایدار باشند. دورکیم معتقد است در چنین موقعیت‌هایی، نیروهای معمول همبستگی که در روزهای عادی پنهان‌اند، ناگهان فعال می‌شوند. جامعه، درست شبیه یک موجود زنده، تلاش می‌کند پیوندهایش را دوباره محکم کند. راه این محکم‌سازی همیشه از نهادهای رسمی یا ساختارهای اداری نمی‌گذرد؛ گاهی مردم خودشان با حضور جسمانی در کنار یکدیگر این پیوند را دوباره احیا می‌کنند.

تجمعات شبانه از همین جنس‌اند. شب، زمان عجیبی برای جمع شدن است. تاریکی، سکوت و خلوتی خیابان‌ها باعث می‌شود حضور آدم‌ها برجسته‌تر شود؛ هر قدم، هر نور موبایل و هر نگاه در چنین فضایی معنای بیشتری پیدا می‌کند. دورکیم این لحظه‌ها را لحظه‌هایی می‌دانست که «شور جمعی» یا همان انرژی عاطفی مشترک شکل می‌گیرد؛ انرژی‌ای که فرد در آن احساس می‌کند بخشی از چیزی بزرگ‌تر از خودش است. فردی که تا چند ساعت قبل تنها بوده، حالا در جمعی قرار گرفته که احساسات مشابه دارد. همین تجربه ساده می‌تواند حس تعلق را زنده کند.

از منظر دورکیم، «وجدان جمعی» نقشی مرکزی دارد. او وجدان جمعی را این چنین تعریف می‌کند؛ مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها و احساساتی که اعضای یک جامعه آن را با هم شریک‌اند و باعث می‌شود به‌جای مجموعه‌ای از افراد پراکنده، «یک جامعه» باشند. این وجدان مثل یک میدان مغناطیسی نامرئی است؛ افراد را به هم نزدیک می‌کند، حساسیت‌های مشترک ایجاد می‌کند و به آن‌ها می‌گوید که تنها نیستند. در مواقع عادی، این میدان آرام و کم‌صداست. اما در بحران، قوی‌تر و قابل‌لمس‌تر می‌شود. تجمعات شبانه را می‌توان لحظه‌هایی دانست که این وجدان جمعی از حالت پنهان خارج می‌شود و خودش را آشکار می‌کند. سازوکارش هم پیچیده نیست؛ کنار هم ایستادن آدم‌ها در ساعات غیرمعمول، نوعی یادآوری است که «همه در یک تجربه مشترک حضور دارند». حتی اگر هیچ گفتگو یا تصمیم‌گیری مشخصی در این جمع‌ها رخ ندهد، خودِ همزمانی و هم‌مکانی، پیوندهای اجتماعی را فعال می‌کند. انسان در جمع، احساس می‌کند تحمل بحران آسان‌تر است. جامعه برای یک لحظه از حالت پراکندگی خارج می‌شود و خودش را به شکل یک کل یکپارچه‌تر نشان می‌دهد.

کارکرد بحران از نگاه دورکیم فقط اختلال نیست. بحران‌ها گاهی باعث می‌شوند مرزهای «ما» و معنای آن دوباره تعریف شود. در روزهای عادی، تفاوت‌ها و اختلاف‌ها برجسته‌اند؛ اما در روزهای غیرعادی، ارزش‌های مشترک پررنگ‌تر می‌شوند. مردم بیشتر به چیزهایی فکر می‌کنند که آنها را به هم وصل می‌کند، نه آنچه از هم جدا می‌کند. این بازتعریف «ما» می‌تواند موقتی باشد، اما همین موقتی‌بودن هم کارکرد دارد: جامعه را برای مدتی کوتاه جمع‌تر، حساس‌تر و همدل‌تر می‌کند. البته باید به ظرافت دید که این نوع همبستگی همیشه پایدار نیست. ممکن است با آرام‌تر شدن شرایط، جمع‌ها دوباره از هم پراکنده شوند و زندگی روزمره جریان طبیعی خود را بازیابد. اما همین لحظه‌های کوتاه، آثار خود را در حافظه اجتماعی می‌گذارند. آدم‌ها بعدها به یاد می‌آورند که در سخت‌ترین روزها، تنها نبودند. و این یادآوری، سرمایه‌ای است که جامعه حتی پس از پایان بحران هم از آن سود می‌برد. به همین دلیل، تجمعات شبانه را نمی‌توان فقط یک رویداد گذرا دانست. این صحنه‌ها بخشی از فرآیند خودترمیمی جامعه‌اند؛ لحظه‌هایی که مردم بدون آن‌که بدانند، در حال بازسازی پیوندهای جمعی‌اند. جامعه برای دوام آوردن، فقط به قانون و ساختار نیاز ندارد؛ به لحظاتی از هم‌احساسی، حضور مشترک و نگاه‌های بی‌کلام هم نیاز دارد. بحران این لحظه‌ها را برجسته می‌کند، و همین برجستگی نشان می‌دهد که همبستگی هنوز در زیرسطح جامعه جریان دارد.

نویسنده: فراهانی

خبرنگار : شاکر