پدافند غیرعامل؛ از جنگ ۱۲ روزه تا جنگ ۴۰ روزه، چه چیزی تغییر کرد؟

هفته پدافند غیرعامل در حالی فرا رسید که ایران طی دو دوره جنگی، با فاصله‌ای نسبتاً کوتاه، با تهدیدهای گسترده نظامی و اختلال در امنیت عمومی مواجه شده است. جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه در سال ۱۴۰4، فارغ از تفاوت در مدت و ابعاد درگیری، یک ویژگی مشترک داشتند: هر دو نشان دادند که امنیت ملی تنها به توان نظامی وابسته نیست و حفاظت از زندگی روزمره مردم، زیرساخت‌ها و خدمات عمومی نیز اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.

در چنین شرایطی، سازمان پدافند غیرعامل کشور یکی از نهادهایی است که باید عملکرد آن با دقت بیشتری بررسی شود؛ نهادی که مأموریت اصلی آن کاهش آسیب‌پذیری، افزایش تاب‌آوری و راهبری و نظارت بر اجرای الزامات پدافندی در دستگاه‌های مختلف است.

پرسش این گزارش نه انکار اقدامات انجام‌شده است و نه نسبت دادن تمام مشکلات دوران جنگ به یک سازمان. مسئله این است که آیا تجربه جنگ نخست به اصلاحات قابل اندازه‌گیری پیش از جنگ دوم منجر شد؟ و اگر چنین بوده، چرا گزارش جامع و عمومی از میزان تحقق این اصلاحات در دسترس نیست؟

جنگ ۱۲ روزه؛ وقتی فاصله میان آمادگی اداری و آمادگی عمومی آشکار شد

جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در سال ۱۴۰۴ نخستین آزمون بزرگ پدافند غیرعامل در شرایط حملات گسترده و مستقیم بود.

در جریان این جنگ، مسئله حفاظت از زیرساخت‌ها، استمرار خدمات ضروری، مقابله با تهدیدهای سایبری و اطلاع‌رسانی به شهروندان اهمیتی فوری پیدا کرد.

غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پدافند غیرعامل کشور، پس از پایان درگیری‌ها اعلام کرد که این سازمان از یک سال قبل برای شرایط جنگی برنامه‌ریزی کرده بود. او همچنین از برگزاری تمرین در مناطق مرتبط با تأسیسات هسته‌ای و اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از نشت مواد خطرناک سخن گفت.

جلالی تأکید کرد که خدمات آب، برق، گاز، ارتباطات و تأمین اقلام عمومی در طول جنگ از پایداری برخوردار بوده‌اند.

این اظهارات نشان می‌دهد که سازمان برای بخشی از تهدیدها برنامه‌هایی داشته است؛ اما اگر آمادگی از مدت‌ها قبل وجود داشت، چرا موضوعاتی مانند پناهگاه‌های عمومی و هشدار سریع به شهروندان پس از جنگ به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شد؟

در تیرماه ۱۴۰۴، نورنیوز در گزارشی با عنوان «در جنگ ۱۲ روزه، پدافند غیرعامل کجا بود؟» از کم‌رنگ بودن حضور رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی عمومی این سازمان انتقاد کرد.

این انتقاد اهمیت دارد؛ زیرا پدافند غیرعامل تنها در اتاق‌های مدیریت بحران و مراکز تخصصی تعریف نمی‌شود. مردم باید بدانند هنگام خطر چه کنند، کجا پناه بگیرند و اطلاعات معتبر را از چه مسیری دریافت کنند؟

پایداری زیرساخت‌ها، هرچند دستاورد مهمی است، نمی‌تواند به‌تنهایی جای خالی آموزش عمومی و آمادگی شهروندان را پر کند.

دستورالعمل‌هایی که پس از جنگ تصویب شدند

یکی از مهم‌ترین تحولات پس از جنگ ۱۲ روزه، توجه رسمی به آموزش همگانی، پناهگاه‌ها و اسکان اضطراری بود.

در مردادماه ۱۴۰۴، خبر تصویب دستورالعمل آموزش همگانی پدافند غیرعامل و طرح موضوع ساخت پناهگاه‌ها و اسکان اضطراری منتشر شد.

این اقدامات را می‌توان نشانه توجه به کاستی‌های آشکارشده در جنگ دانست؛ اما تصویب دستورالعمل با اجرای آن تفاوت دارد.

سوال؛ پس از تصویب این اسناد، چند شهر به سامانه هشدار مؤثر مجهز شدند، چه تعداد پناهگاه عمومی قابل استفاده شناسایی یا آماده‌سازی شد و چه سهمی از جمعیت آموزش عملی دریافت کرد؟

جنگ ۴۰ روزه؛ آیا تجربه جنگ اول به کار آمد؟

جنگ ۴۰ روزه سال ۱۴۰۵ آزمون مهم‌تری برای سنجش میزان یادگیری نهادی بود. در این مرحله، دیگر نمی‌شد کمبود تجربه مواجهه با جنگ مستقیم را به‌عنوان تنها توضیح برای نارسایی‌ها مطرح کرد.

کشور پیش‌تر یک دوره جنگ را پشت سر گذاشته بود و مسئولان فرصت داشتند نقاط ضعف را شناسایی کنند، آموزش‌ها را گسترش دهند و سازوکارهای حفاظت از مردم و زیرساخت‌ها را اصلاح کنند.

با این حال، بررسی عملکرد پدافند غیرعامل در جنگ دوم نیازمند تفکیک دو موضوع است: اقداماتی که واقعاً انجام شده‌اند و نتایجی که با داده‌های مستقل قابل اثبات هستند.

در مهر ۱۴۰۵، محمدعلی قمی، معاون سازمان پدافند غیرعامل، از فعالیت شبانه‌روزی اتاق‌های وضعیت، رصد تهدیدها و پیگیری آمادگی دستگاه‌های اجرایی در دوران جنگ سخن گفت.

او همچنین پذیرفت که پیش از جنگ ۱۲ روزه، برخی دستگاه‌های اجرایی شناخت کافی از ضرورت‌ها و کارکردهای پدافند غیرعامل نداشتند.

این اظهارنظر از یک جهت قابل توجه است: اگر برخی دستگاه‌ها تا پیش از وقوع جنگ شناخت کافی از الزامات پدافندی نداشتند، باید پرسید نظام آموزش، نظارت و ارزیابی آمادگی آن‌ها در سال‌های قبل چگونه عمل کرده بود؟

در جنگ دوم، مسئله صرفاً وجود اتاق وضعیت یا برگزاری نشست هماهنگی نبود؛ معیار مهم‌تر آن بود که این سازوکارها تا چه اندازه به کاهش خسارات، سرعت بازگشت خدمات و حفاظت مؤثر از شهروندان کمک کردند؟

پایداری آب و برق؛ دستاورد مهم، اما نه تمام کارنامه

در هفتم آبان ۱۴۰۵، رئیس سازمان پدافند غیرعامل اعلام کرد که تمهیدات پیش‌بینی‌شده مانع از اختلال فراگیر و طولانی‌مدت در زیرساخت‌های حیاتی شده است.

چنین ادعایی، در صورت تأیید با داده‌های عملیاتی، می‌تواند نشانه‌ای از موفقیت اقدامات پیشگیرانه و تلاش کارکنان بخش‌های خدماتی باشد.

اما ارزیابی این عملکرد نیازمند پاسخ به چند سوال است: چند مرکز حیاتی آسیب دید؟ خدمات در کدام مناطق و برای چه مدت مختل شد؟ چه مقدار از استمرار خدمات حاصل زیرساخت‌های پشتیبان بود و چه سهمی به تلاش اضطراری کارکنان و تعمیرات پس از حادثه مربوط می‌شد؟

همچنین چه میزان از پایداری خدمات نتیجه اقدامات مستقیم سازمان پدافند غیرعامل بوده و چه میزان به عملکرد وزارتخانه‌ها، شرکت‌های زیرساختی، شهرداری‌ها و نیروهای امدادی ارتباط داشته است؟

نباید تمام موفقیت‌ها را به حساب یک سازمان نوشت، همان‌طور که نسبت دادن همه خسارت‌ها به آن نیز دقیق و منصفانه نیست.

مقایسه دو جنگ؛ پیشرفت در مدیریت زیرساخت، ابهام در حفاظت از مردم

مقایسه دو دوره جنگی نشان می‌دهد که در سطح اظهارات رسمی، موضوع تداوم خدمات و هماهنگی میان دستگاه‌ها در هر دو دوره مورد توجه بوده است.

در مقابل، درباره آمادگی عمومی شهروندان و میزان اجرای برنامه‌های حفاظت غیرنظامی هنوز سوال های جدی وجود دارد.

این جدول، مقایسه اطلاعات علنی و اظهارات منتشرشده است، نه نتیجه یک ارزیابی فنی مستقل از عملکرد دو جنگ.

مسئله پناهگاه‌ها؛ شهروندان در زمان خطر کجا باید بروند؟

یکی از بنیادی‌ترین وظایف نظام حفاظت غیرنظامی، فراهم کردن امکان کاهش خطر برای شهروندان است.

در شهرهای پرجمعیت، این موضوع صرفاً به ساخت پناهگاه‌های جدید محدود نمی‌شود. شناسایی فضاهای امن موجود، بررسی ایمنی سازه‌ها، تعیین ظرفیت، نصب علائم راهنما و اطلاع‌رسانی عمومی نیز اهمیت دارد.

تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که مسئله پناهگاه و هشدار عمومی نیازمند توجه جدی‌تری است. تصویب دستورالعمل‌های پس از جنگ نیز بیانگر اهمیت یافتن این موضوع در سطح تصمیم‌گیری رسمی بود.

با این حال، پس از دو تجربه جنگی، افکار عمومی حق دارد بداند چه میزان از برنامه‌های مربوط به پناهگاه‌ها عملیاتی شده است.

سوال؛ یک شهروند هنگام دریافت هشدار خطر، آیا به محل امن مشخص، قابل دسترس و مناسب دسترسی دارد یا خیر؟

پدافند غیرعامل و مسئولیتی که میان دستگاه‌ها تقسیم می‌شود

این سازمان در بسیاری از حوزه‌ها نقش سیاست‌گذاری تخصصی، هدایت، هماهنگی و نظارت دارد و اجرای اقدامات عمرانی و عملیاتی بر عهده دستگاه‌های اجرایی و متولیان زیرساخت‌هاست.

این تفکیک مسئولیت اهمیت دارد، اما نباید به عاملی برای مبهم ماندن پاسخ‌گویی تبدیل شود.

اگر دستگاهی الزامات پدافندی را اجرا نکرده، باید مشخص شود چه الزامی ابلاغ شده، چه نهادی مسئول اجرا بوده، سازمان پدافند غیرعامل چه نظارتی انجام داده و نتیجه پیگیری چه بوده است؟

در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که هنگام موفقیت، همه نهادها خود را سهیم بدانند و هنگام بروز ضعف، مسئولیت میان دستگاه‌های مختلف جابه‌جا شود.

از مانور تا واقعیت؛ پدافند غیرعامل چگونه باید ارزیابی شود؟

سال‌هاست که مانورها، رزمایش‌ها، همایش‌ها و برنامه‌های آموزشی بخشی از فعالیت‌های حوزه پدافند غیرعامل را تشکیل می‌دهند.

اما تعداد مانورها به‌تنهایی معیار آمادگی نیست. یک تمرین زمانی ارزشمند است که نقاط ضعف را آشکار کند، به اصلاح برنامه‌ها منجر شود و در آزمون بعدی نتایج بهتری به همراه داشته باشد.

بنابراین جنگ ۱۲ روزه باید مبنایی برای اصلاح برنامه‌های پیش از جنگ ۴۰ روزه قرار می‌گرفت.

سازمان پدافند غیرعامل می‌تواند با انتشار گزارش مقایسه‌ای، مشخص کند کدام ضعف‌های شناسایی‌شده در سال ۱۴۰۴ تا پیش از جنگ بعدی برطرف شده‌اند و کدام موارد همچنان باقی مانده‌اند.

چنین گزارشی نه‌تنها ابزار پاسخ‌گویی عمومی است، بلکه به دستگاه‌های اجرایی و کارشناسان امکان می‌دهد درباره اولویت‌های آینده تصمیم‌های دقیق‌تری بگیرند.

هفته پدافند غیرعامل؛ زمان پاسخ‌گویی است، نه فقط برگزاری مراسم

هفته پدافند غیرعامل می‌تواند فرصتی برای معرفی فعالیت‌های تخصصی، قدردانی از کارکنان و افزایش آگاهی عمومی باشد؛ اما پس از دو تجربه جنگی، برگزاری مراسم و انتشار گزارش‌های کلی کافی نیست.

جامعه بیش از آنکه به شنیدن دوباره عبارت‌هایی مانند آمادگی کامل و تاب‌آوری زیرساخت‌ها نیاز داشته باشد، به اطلاعات روشن درباره میزان آمادگی واقعی کشور احتیاج دارد.

سوال؛ چه تعداد شهروند آموزش دیده‌اند؟ چه میزان از جمعیت به هشدار سریع دسترسی دارند؟ کدام زیرساخت‌های حیاتی دارای سامانه پشتیبان مؤثر هستند؟ چه تعداد پناهگاه آماده استفاده است؟ و کدام ضعف‌های شناسایی‌شده پس از جنگ نخست، پیش از جنگ دوم اصلاح شده‌اند؟

دفاعی که مردم باید نتیجه آن را احساس کنند

مقایسه جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه نشان می‌دهد که مسئله پدافند غیرعامل را نمی‌توان صرفاً با گزارش استمرار خدمات عمومی یا برگزاری جلسات هماهنگی ارزیابی کرد.

اظهارات مسئولان از وجود برنامه‌های پیشگیرانه و تلاش برای حفظ پایداری زیرساخت‌ها حکایت دارد؛ اقداماتی که باید بررسی و در صورت اثبات، به رسمیت شناخته شوند.

در مقابل، درباره میزان تحقق آموزش عمومی، پوشش هشدار سریع، آماده‌سازی پناهگاه‌ها و اصلاح ضعف‌های جنگ نخست، اطلاعات عمومی کافی برای داوری قطعی وجود ندارد.

این ابهام، خود یکی از مسائل مهم پاسخ‌گویی نهادی است.

پدافند غیرعامل زمانی موفق است که شهروندان نه فقط نام آن را در هفته‌های مناسبتی، بلکه نتیجه عملکردش را در امنیت زندگی روزمره و آمادگی هنگام خطر احساس کنند.

دو جنگ گذشته فرصتی پرهزینه برای شناخت آسیب‌پذیری‌ها فراهم کرده‌اند. اکنون انتظار از سازمان پدافند غیرعامل این است که نشان دهد از این تجربه‌ها چه آموخته، چه چیزی را تغییر داده و برای رفع ضعف‌های باقی‌مانده چه برنامه مشخصی دارد؟

 اگر فردا بحران دیگری رخ دهد، مردم تا چه اندازه آماده‌تر از روز نخست جنگ ۱۲ روزه خواهند بود؟