پروازهای ایران یکی‌یکی زمین‌گیر می‌شوند

به گزارش خبرنگار اقتصادی ایونا، ماجرای تحریم‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران دیگر فقط به فهرست شرکت‌های تحریم‌شده محدود نمانده است. از ۲۴ سپتامبر، اثر این سیاست در مسیرهای واقعی پرواز دیده می‌شود؛ امارات ورود پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را متوقف کرده، برخی مسیرهای منطقه‌ای از دسترس خارج شده‌اند و حتی عبور یک هواپیمای ایرانی از آسمان ترکمنستان با مانع روبه‌رو شده است. 

موضوع مهم اینجاست که واشنگتن در تحریم‌های تازه فقط خود شرکت‌های ایرانی را هدف نگرفته است؛ بلکه برای شرکت‌ها و مجموعه‌های خارجی که به این ایرلاین‌ها خدمات ارائه می‌کنند نیز ریسک تحریم ثانویه ایجاد کرده است. به این ترتیب، حتی کشوری که مستقیماً پروازهای ایران را ممنوع نکرده باشد، ممکن است برای ارائه سوخت، خدمات زمینی، تعمیرات، فروش بلیت یا سایر خدمات عملیاتی با فشار آمریکا مواجه شود.

تحریم ها به باند فرودگاه رسید

وزارت خزانه‌داری آمریکا ۸ سپتامبر اعلام کرد دفتر کنترل دارایی‌های خارجی این وزارتخانه ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرده است. در میان آن‌ها ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی قرار دارند.

واشنگتن همچنین سه مجوز مرتبط با هوانوردی ایران را تعلیق کرد؛ از جمله مجوزهایی که امکان برخی پروازهای عبوری و استفاده شرکت‌های غیرآمریکایی از هواپیماهای ساخت یا تحت کنترل آمریکا برای پرواز به ایران را فراهم می‌کرد. 

خزانه‌داری آمریکا در همان بیانیه هشدار داد شرکت‌ها و افرادی که به ایرلاین‌های تحریم‌شده ایرانی خدمات ارائه کنند، ممکن است با تبعات تحریمی روبه‌رو شوند. همین بخش از سیاست جدید است که ماجرا را از یک تحریم معمولی فراتر می‌برد؛ زیرا ادامه یک پرواز بین‌المللی فقط به تصمیم شرکت هواپیمایی ایرانی وابسته نیست و فرودگاه مقصد، شرکت سوخت‌رسان، خدمات زمینی و حتی شبکه فروش بلیت نیز در معرض فشار قرار می‌گیرند. 

وال‌استریت ژورنال نیز گزارش داده است که محدودیت‌های جدید آمریکا به لغو پروازها و محروم شدن هواپیماهای ایرانی از برخی خدمات فرودگاهی و سوخت‌رسانی در خارج از کشور منجر شده است. این روزنامه از آذربایجان، عراق، گرجستان، ترکیه و عمان به‌عنوان کشورهایی نام برده که محدودیت‌هایی برای پروازهای ایرانی اعمال کرده‌اند. 

امارات؛ مهم‌ترین مسیر منطقه‌ای بسته شد

امارات متحده عربی روز پنجشنبه ۲۴ سپتامبر اعلام کرد تمام پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به مقصد این کشور و از مبدأ آن، تا اطلاع ثانوی متوقف می‌شود. مقام‌های هوانوردی امارات صراحتاً تحریم‌های آمریکا علیه بخش هوانوردی ایران را مبنای این تصمیم اعلام کردند. 

این تصمیم از نظر مسافران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چرا که امارات یکی از مهم‌ترین مراکز حمل‌ونقل هوایی منطقه و مسیر پرتردد ایرانیان برای سفر، ترانزیت و اتصال به سایر مقصدهاست. با توقف پروازهای شرکت‌های ایرانی، بخشی از ظرفیت مستقیم میان ایران و این کشور از بین رفته است.

در کنار امارات، گزارش‌ها از توقف یا محدود شدن برخی مسیرهای شرکت‌های ایرانی به کشورهای دیگری در منطقه نیز حکایت دارد. در همین شرایط، شرکت ماهان پروازهای خود به آنکارا و استانبول را متوقف کرده و شرکت‌های خارجی مانند ترکیش‌ایرلاینز، ای‌جت و پگاسوس نیز پیش‌تر پروازهای خود به ایران را تعلیق کرده بودند.

پرواز تهران ـ دوشنبه؛ نمونه‌ای از مرحله جدید بحران

یکی از اتفاق‌های قابل توجه در همین روزها، بازگشت پرواز تهران ـ دوشنبه بود. سازمان هواپیمایی کشوری ایران اعلام کرد ترکمنستان اجازه عبور هواپیمای ایرانی از حریم هوایی خود را صادر نکرد و هواپیما ناچار شد به فرودگاه امام خمینی بازگردد. 

اهمیت این اتفاق فقط در لغو یک پرواز خلاصه نمی‌شود. وقتی یک هواپیما برای رسیدن به مقصد به عبور از حریم هوایی کشور ثالث نیاز دارد، بسته شدن یک مسیر هوایی می‌تواند کل برنامه پروازی را مختل کند. در چنین شرایطی، حتی کشوری که مقصد پرواز نیست نیز می‌تواند عملاً در مسیر یک پرواز ایرانی قرار بگیرد و تصمیم آن کشور، امکان انجام پرواز را تعیین کند.

البته درباره ترکمنستان باید میان «ممانعت از یک پرواز» و «بستن کامل حریم هوایی به روی تمام هواپیماهای ایرانی» تفاوت گذاشت؛ آنچه تاکنون به‌طور رسمی گزارش شده، ندادن مجوز عبور به پرواز تهران ـ دوشنبه است.

همه درها بسته نشده‌اند؛ چین فعلاً مسیر متفاوتی دارد

با وجود گسترده شدن محدودیت‌ها، تصویر هوانوردی ایران هنوز کاملاً یکدست نیست.

داده‌های فلایت‌رادار۲۴ در روزهای نخست اجرای محدودیت‌های جدید نشان داد برخی پروازهای ایرانی همچنان به مقصدهایی مانند بانکوک، پوکت، شانگهای و کابل انجام می‌شوند. بلومبرگ نیز گزارش داده بود که پس از آغاز محدودیت‌های جدید آمریکا، پروازهایی از ایران به چین و تایلند همچنان در حال انجام بوده‌اند.

در مورد چین، ماجرا از این هم مهم‌تر است. یک پرواز ماهان در روز ۲۳ سپتامبر در گوانگژو فرود آمد؛ در حالی که واشنگتن درباره ارائه خدمات به هواپیماهای شرکت‌های تحریم‌شده ایرانی هشدار داده بود. کارکنان دفتر ماهان در شانگهای نیز به خبرگزاری فرانسه گفته بودند اطلاعیه‌ای درباره توقف پروازها دریافت نکرده‌اند و فروش بلیت برای روزهای آینده ادامه داشته است. 

چین از این رو به یک آزمون جدی برای سیاست تحریمی واشنگتن تبدیل شده است؛ آمریکا تلاش دارد شبکه خدمات‌دهنده به صنعت هوانوردی ایران را محدود کند، اما پکن همچنان بخشی از ارتباط هوایی خود با ایران را حفظ کرده است.

مسافر ایرانی؛ قربانی مستقیم یک جنگ تحریمی

اثر این وضعیت فقط در آمار پروازها دیده نمی‌شود. دانشجویانی که برای تحصیل در خارج از کشور رفت‌وآمد دارند، بیمارانی که برای درمان نیازمند سفر هستند، مسافرانی که برای کار یا دیدار خانواده به ایران آمده‌اند و افرادی که برنامه بازگشت به کشورهای محل اقامت خود را دارند، با شبکه‌ای از پروازهای لغوشده و مسیرهای نامطمئن روبه‌رو شده‌اند.

در چنین شرایطی، جایگزین کردن یک پرواز لغوشده همیشه ساده نیست. ممکن است مسیر مستقیم وجود نداشته باشد یا مسافر مجبور شود از کشوری ثالث عبور کند؛ اما همان کشور ثالث نیز ممکن است به هواپیمای ایرانی اجازه فرود یا عبور ندهد. در نتیجه، مسئله از «لغو یک بلیت» به «مختل شدن امکان خروج هوایی از کشور» تبدیل می‌شود.

این همان نقطه‌ای است که تحریم‌های هوانوردی از یک تصمیم اقتصادی به یک فشار عملیاتی تبدیل می‌شوند.

فشار واشنگتن؛ فقط علیه هواپیما نیست

آمریکا می‌گوید هدفش قطع شبکه‌ای است که به ادعای دولت این کشور از هواپیمایی ایران برای انتقال تسلیحات، نیرو و تجهیزات استفاده می‌کند. خزانه‌داری آمریکا در بیانیه تحریم‌های ۸ سپتامبر، به‌طور مشخص شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را هدف قرار داد و درباره هرگونه پشتیبانی خارجی از این شرکت‌ها هشدار داد.

در مقابل، تهران این رویکرد را بخشی از فشار گسترده آمریکا علیه ایران می‌داند و نسبت به همراهی کشورهای منطقه هشدار داده است.

در همین فضای متشنج، نتیجه عملی سیاست جدید واشنگتن در حال آشکار شدن است: مسیرهای هوایی ایران یکی‌یکی در حال کوچک‌تر شدن هستند؛ برخی کشورها محدودیت اعمال کرده‌اند، برخی هنوز به پروازهای ایرانی خدمات می‌دهند و برخی دیگر در موقعیتی قرار گرفته‌اند که باید میان حفظ ارتباط هوایی با ایران و ریسک مواجهه با تحریم‌های آمریکا تصمیم بگیرند.

فعلاً چین و برخی مقصدهای آسیایی نشان داده‌اند که فشار آمریکا الزاماً به معنای توقف کامل پروازهای ایران در سراسر جهان نیست. اما تجربه امارات و ماجرای پرواز برگشتی تهران ـ دوشنبه نشان می‌دهد مشکل اصلی دیگر فقط «تحریم شدن یک ایرلاین» نیست؛ مسئله، دسترسی ایران به شبکه‌ای از فرودگاه‌ها، مسیرهای عبوری و خدماتی است که یک پرواز بین‌المللی بدون آن‌ها اساساً امکان انجام ندارد.

خبرنگار : عاروان