چگونه با طرحواره نقص و شرم مقابله کنیم؟

به گزارش خبرنگار سلامت نگاه ایرانیان نیوز (ایونا)، احساس شرمندگی بعد از یک اشتباه یا ناراحتی از بعضی ویژگی‌های شخصی تجربه‌ای آشناست؛ اما زمانی که فرد نتیجه بگیرد خود او مشکل دارد و شایسته محبت و پذیرش نیست، این احساس می‌تواند بر نگاهش به خودش و روابطش اثر بگذارد.

طرحواره نقص و شرم با باور عمیق به ناکافی یا معیوب بودن فرد ارتباط دارد و مواردی چون ترس از قضاوت، حساسیت به انتقاد و پنهان کردن خود واقعی را به همراه می‌آورد؛ مقاله‌ای که به بررسی نشانه‌ها، دلایل شکل‌گیری، روش‌های ارزیابی و اصول درمان این الگو می‌پردازد.

طرحواره نقص و شرم چیست؟

طرحواره نقص و شرم یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه است که باعث می‌شود فرد در عمق وجودش احساس کند یک ایراد اساسی در او وجود دارد. فرد ممکن است خودش را ناکافی، بی‌ارزش، زشت، دوست‌نداشتنی یا از نظر شخصیتی معیوب بداند. در این حالت، یک اشتباه یا ضعف موقتی فقط یک رفتار اشتباه تلقی نمی‌شود، بلکه فرد آن را دلیلی برای اثبات بی‌ارزشی خودش می‌بیند. به همین دلیل، ممکن است فکر کند اگر دیگران او را همان‌طور که واقعا هست بشناسند، دیگر دوستش نخواهند داشت.

ترس از قضاوت و طرد شدن نیز می‌تواند باعث شود احساسات، ضعف‌ها یا بخش‌هایی از شخصیت خود را از دیگران پنهان کند. این افراد معمولا نسبت به انتقاد یا حتی شوخی درباره خودشان حساس‌تر هستند و ممکن است سریعاً احساس شرمندگی کنند. گاهی نیز برای جبران این احساس، بیش از حد تلاش می‌کنند موفق، بی‌نقص یا مورد تأیید دیگران باشند. در واقع، مسئله اصلی این طرحواره این است که فرد به‌جای اینکه بگوید من ممکن است اشتباه کنم، باور دارد خودِ من مشکل دارم.

داشتن طرحواره نقص و شرم یعنی احساس می‌کنید به نوعی یک ایراد اساسی در وجودتان هست و مشکلی جدی در شما وجود دارد.

علائم طرحواره نقص و شرم چیست؟

افرادی که دچار طرحواره نقص و شرم هستند، معمولا نگاه سخت‌گیرانه‌ای نسبت به خودشان دارند و مدام خود را با دیگران مقایسه می‌کنند. این افراد ممکن است بیشتر از ویژگی‌های مثبت، روی ضعف‌ها و کمبودهای خود تمرکز کنند و احساس کنند به اندازه دیگران خوب یا کافی نیستند. احساس شرمندگی درباره ظاهر، شخصیت، خانواده، شغل، وضعیت مالی یا روابط نیز می‌تواند از نشانه‌های این طرحواره باشد.

گاهی فرد به دلیل ترس از قضاوت شدن، بخش‌هایی از خودش را از دیگران پنهان می‌کند و حتی از صمیمی شدن با آنها می‌ترسد. حساسیت زیاد به انتقاد، ترس از مسخره شدن و سخت بودنِ پذیرفتن تعریف و محبت دیگران نیز در این افراد دیده می‌شود. ممکن است فرد دائما نگران باشد که اگر دیگران او را واقعا بشناسند، دیگر دوستش نخواهند داشت یا ترکش می‌کنند. حتی موفقیت‌ها و ویژگی‌های مثبت خودش را کوچک می‌شمارد و به‌راحتی از کنار آنها می‌گذرد. در مقابل، یک اشتباه کوچک می‌تواند برای او به دلیلی تبدیل شود که باور کند واقعاً بی‌ارزش یا دارای نقص است.

طرحواره نقص و شرم چگونه شکل می‌گیرد؟

این طرحواره معمولا در نتیجه برآورده نشدن مداوم نیازهای عاطفی کودک و تجربه‌هایی شکل می‌گیرد که به او پیام می‌دهند “همین‌طور که هستی کافی نیستی”. شرایطی مثل تحقیر، سرزنش مداوم، مقایسه با دیگران، طرد شدن، تمسحر ظاهر یا ویژگی‌های شخصیتی و محبت مشروط می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند.

تجربه سوءاستفاده یا روابط آسیب‌زا نیز ممکن است احساس عمیقی از معیوب بودن و شرم ایجاد کند، هرچند وجود این طرحواره لزوما به معنای داشتن یک تجربه آسیب‌زای مشخص نیست. خلق‌وخو، محیط خانوادگی و تجربه‌های مهم دوران کودکی و نوجوانی همگی می‌توانند در شکل‌گیری و تثبیت طرحواره مؤثر باشند.

این طرحواره معمولا در محیطی شکل می‌گیرد که کودک، مستقیم یا غیرمستقیم، این پیام را دریافت کرده باشد که همین‌طور که هست، قابل قبول نیست.

تست طرحواره نقص و شرم چیست؟

برای بررسی این طرحواره معمولا از پرسشنامه طرحواره یانگ یا Young Schema Questionnaire (YSQ) استفاده می‌شود که بخش‌هایی برای ارزیابی باورهای مرتبط با نقص و شرم دارد. در نسخه‌های مختلف این پرسشنامه، فرد میزان شباهت هر عبارت به تجربه و باورهای خودش را ارزیابی می‌کند و نمره بالاتر می‌تواند نشان‌دهنده شدت بیشتر این باورها باشد.

بااین‌حال، تست طرحواره به‌تنهایی تشخیص روان‌شناختی محسوب نمی‌شود و نمره بالا لزوماً به معنای وجود یک اختلال روانی نیست. تفسیر دقیق بهتر است توسط دکتر روانشناس آشنا با طرحواره درمانی و در کنار بررسی سابقه زندگی و الگوهای رفتاری فرد انجام شود.

درمان طرحواره نقص و شرم چگونه است؟

درمان طرحواره نقص و شرم فقط با تکرار جملات مثبت یا تلاش برای فکر نکردن به احساس بی‌ارزشی اتفاق نمی‌افتد، بلکه فرد باید به‌تدریج یاد بگیرد ارزشمندی او به کامل بودن یا تایید دیگران وابسته نیست. در طرحواره درمانی، ابتدا ریشه‌های شکل‌گیری این احساس و تجربه‌های گذشته که باعث ایجاد آن شده‌اند، بررسی می‌شوند. سپس فرد یاد می‌گیرد افکار منفی و باورهایی مثل من دوست‌داشتنی نیستم یا اگر دیگران من واقعی را بشناسند، ترکم می‌کنند را شناسایی و بررسی کند.

در کنار این موارد، به احساسات عمیق و بخش آسیب‌پذیر شخصیت نیز توجه می‌شود تا فرد بتواند با خودش مهربان‌تر و پذیرنده‌تر باشد. تکنیک‌هایی مانند بازسازی افکار، تصویرسازی ذهنی و تجربه‌های اصلاحی می‌توانند به تغییر این الگوهای قدیمی کمک کنند. رابطه امن و حمایتگر با درمانگر نیز بخش مهمی از این فرایند است و می‌تواند به فرد کمک کند تجربه متفاوتی از پذیرش و ارزشمندی داشته باشد. با گذشت زمان، فرد متوجه می‌شود که اشتباه، ضعف یا نقص‌هایش چیزی از ارزش انسانی او کم نمی‌کند.

نتیجه‌گیری

طرحواره نقص و شرم باعث می‌شود فرد به‌جای اینکه بگوید من اشتباه کردم، به این نتیجه برسد که من خودم اشتباه هستم. همین تفاوت ساده می‌تواند تاثیر زیادی بر اعتمادبه‌نفس، روابط عاطفی، صمیمیت و نحوه برخورد فرد با موفقیت و شکست داشته باشد. شناخت این طرحواره اولین قدم برای جدا کردن ارزشمندی انسان از اشتباه‌ها، ظاهر، عملکرد و نظر دیگران است. اگر این احساس عمیق و قدیمی باشد، تغییر آن معمولا به زمان و کار درمانی نیاز دارد، اما طرحواره یک واقعیت درباره شخصیت فرد نیست و می‌تواند در طول درمان تعدیل شود.

خبرنگار : مولوی