افول مهارت شنیدن در جامعه
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اجتماعی نوشت: گفتوگو زمانی شکل میگیرد که هر دو طرف فرصت شنیدن داشته باشند. بسیاری از اختلافها از جایی آغاز میشوند که همه آماده سخن گفتناند، اما شنوندهای وجود ندارد.
جامعه با گفتوگو نفس میکشد. هر اندازه امکان شنیدن و فهم متقابل بیشتر باشد، اعتماد عمومی نیز عمیقتر خواهد شد و اختلافها با هزینه کمتری مدیریت میشوند. در مقابل، هر زمان شنیدن از فرهنگ عمومی فاصله بگیرد، سوءتفاهم، قضاوتهای شتابزده و شکافهای اجتماعی فرصت بیشتری برای رشد پیدا میکنند. از این رو بسیاری از جامعهشناسان، کیفیت گفتوگو را یکی از شاخصهای سلامت اجتماعی میدانند.
تصور میشود جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری در حال گفتوگو است. تلفنهای هوشمند، شبکههای اجتماعی، پیامرسانها و دهها ابزار ارتباطی، انسانها را در تمام ساعات شبانهروز به یکدیگر متصل کردهاند. هر اتفاقی در چند دقیقه به میلیونها نفر میرسد و هر فرد میتواند دیدگاه خود را در برابر مخاطبان گسترده منتشر کند. این تصویر، جامعهای پرحرف و فعال را نشان میدهد. اما اگر کمی عمیقتر نگاه کنیم، واقعیت دیگری آشکار میشود. حجم ارتباط افزایش یافته، اما کیفیت ارتباط در بسیاری از موارد کاهش پیدا کرده است.
شنیدن، یکی از دشوارترین مهارتهای انسانی است. بسیاری از افراد تصور میکنند چون سکوت میکنند، شنونده خوبی هستند. درحالیکه شنیدن فعال، به معنای تمرکز بر سخن طرف مقابل، درک احساسات او و تلاش برای فهمیدن منظوری است که پشت واژهها پنهان شده است. کسی که در ذهن خود مشغول آماده کردن پاسخ است، هنوز شنونده محسوب نمیشود. او فقط منتظر پایان یافتن جمله دیگری است.
این تفاوت ظریف، امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است. فضای عمومی جامعه به سمتی حرکت کرده که سرعت واکنش، ارزش بیشتری از دقت در فهم پیدا کرده است. بسیاری از کاربران پیش از مطالعه کامل یک گزارش، درباره آن اظهار نظر میکنند. تیترها جای متن را گرفتهاند و برداشتهای چندثانیهای، مبنای قضاوت قرار میگیرند. این روند، آرامآرام به روابط روزمره نیز سرایت کرده است. انسانها در خانه، محل کار، دانشگاه و حتی جمعهای دوستانه، کمتر از گذشته برای شنیدن کامل یکدیگر زمان میگذارند.
شتاب زندگی نیز سهم مهمی در این تغییر دارد. شهرهای بزرگ، رفتوآمدهای طولانی، فشارهای اقتصادی، نگرانیهای معیشتی و انبوه مسئولیتهای روزانه، ظرفیت ذهنی افراد را کاهش داده است. انسانی که ساعتها درگیر تنش و اضطراب بوده، معمولاً حوصله شنیدن یک گفتوگوی طولانی را ندارد. او ترجیح میدهد سریع پاسخ بدهد، زود نتیجه بگیرد و از موضوع عبور کند. همین رفتار، کیفیت ارتباط را به مرور کاهش میدهد.
اخیراً پژوهشگران علوم ارتباطات از پدیدهای با عنوان «اقتصاد توجه» سخن گفتهاند. در این الگو، رقابت اصلی بر سر جلب توجه انسانهاست. هر رسانه، هر شبکه اجتماعی و هر تولیدکننده محتوا تلاش میکند چند ثانیه بیشتر نگاه مخاطب را نگه دارد. نتیجه چنین رقابتی، کوتاهتر شدن زمان تمرکز و عادت کردن ذهن به دریافت پیامهای سریع و پراکنده است. ذهنی که به این الگو خو گرفته، هنگام گفتوگوی حضوری نیز به سختی میتواند چند دقیقه با تمرکز به سخنان دیگری گوش دهد.
خانواده نخستین جایی است که فرهنگ شنیدن در آن شکل میگیرد. کودکی که تجربه شنیده شدن را داشته باشد، اعتمادبهنفس بیشتری پیدا میکند، احساس امنیت بالاتری خواهد داشت و در بزرگسالی نیز با دیگران ارتباط سالمتری برقرار میکند. برعکس، کودکی که همواره سخنش ناتمام میماند، احساساتش نادیده گرفته میشود یا پیش از پایان صحبت مورد قضاوت قرار میگیرد، به تدریج میآموزد که شنیدن ضرورتی ندارد و برای دیده شدن باید بلندتر از دیگران سخن بگوید.
این الگو بعدها در روابط خانوادگی تکرار میشود. بسیاری از اختلافهای میان همسران، والدین و فرزندان یا خواهران و برادران، از نشنیدن آغاز میشود. افراد احساس میکنند کسی حرفشان را نمیفهمد، دغدغههایشان جدی گرفته نمیشود و فرصت کافی برای بیان احساسات خود ندارند. وقتی چنین احساسی تکرار شود، گفتوگو جای خود را به سکوت، دلخوری یا پرخاشگری میدهد.
مدرسه نیز میتواند این چرخه را اصلاح یا تشدید کند. اگر کلاس درس تنها محلی برای انتقال یکسویه اطلاعات باشد، دانشآموز فرصت تمرین گفتوگو را از دست میدهد. آموزش زمانی عمیق میشود که دانشآموز بتواند سؤال بپرسد، نظرش را بیان کند و مطمئن باشد سخنانش با دقت شنیده میشود. بسیاری از نظامهای آموزشی موفق جهان، سالهاست مهارتهای ارتباطی را در کنار آموزش علمی قرار دادهاند، زیرا میدانند جامعه آینده را انسانهایی میسازند که توانایی گفتوگو و همکاری دارند.
محیطهای کاری نیز تصویر مشابهی ارائه میکنند. مدیرانی که بیشتر سخن میگویند تا بشنوند، معمولاً دیرتر از مشکلات واقعی سازمان آگاه میشوند. کارکنان نیز وقتی احساس کنند صدایشان به جایی نمیرسد، انگیزه خود را برای ارائه ایدههای تازه از دست میدهند. در این محیطها خلاقیت کاهش پیدا میکند و تصمیمها فاصله بیشتری با واقعیتهای محیط کار پیدا خواهند کرد. بسیاری از شرکتهای بزرگ دنیا، آموزش «شنیدن فعال» را به بخشی از دورههای مدیریتی تبدیل کردهاند، زیرا تجربه نشان داده است کیفیت تصمیمگیری، ارتباط مستقیمی با کیفیت شنیدن مدیران دارد.
افول مهارت شنیدن، به تدریج بر سرمایه اجتماعی نیز اثر میگذارد. سرمایه اجتماعی از اعتماد، همکاری و احساس تعلق شکل میگیرد. هنگامی که افراد احساس کنند دیدگاهشان شنیده نمیشود، مشارکت اجتماعی کاهش پیدا میکند و فاصله میان گروههای مختلف جامعه افزایش مییابد. این روند شاید در کوتاهمدت چندان محسوس نباشد، اما در بلندمدت، توان جامعه برای حل مسائل مشترک را کاهش میدهد.
فضای مجازی با همه فرصتهایی که برای تبادل اطلاعات ایجاد کرده، ناخواسته این روند را نیز تقویت کرده است. الگوریتمها معمولاً محتواهایی را بیشتر نمایش میدهند که واکنش احساسی سریع ایجاد کنند. پیامهای کوتاه، جملات تند و قضاوتهای قطعی، بیش از تحلیلهای آرام و گفتوگوهای طولانی دیده میشوند. مخاطب نیز بهمرور به همین الگو عادت میکند. نتیجه آن است که تحمل شنیدن دیدگاه مخالف کاهش مییابد و هر اختلاف نظری، ظرفیت تبدیل شدن به یک تقابل پرتنش را پیدا میکند.
یکی از مهمترین نشانههای افول مهارت شنیدن را میتوان در افزایش قضاوتهای شتابزده مشاهده کرد. فاصله میان شنیدن یک خبر تا شکلگیری قضاوت، هر روز کوتاهتر میشود. بسیاری از افراد پیش از آنکه روایتهای مختلف را بررسی کنند، موضع خود را انتخاب میکنند و همان موضع را با اطمینان کامل در فضای عمومی بازتاب میدهند. این رفتار، فرصت اصلاح برداشتهای نادرست را نیز کاهش میدهد، زیرا انسان پس از اعلام یک موضع، معمولاً تمایل کمتری به بازنگری در آن پیدا میکند.
رسانهها نیز در این میان مسئولیت سنگینی بر عهده دارند. رسانهای که تنها به دنبال جلب توجه باشد، ناخواسته به شتابزدگی دامن میزند. در مقابل، رسانهای که روایتهای مختلف را منعکس میکند، فرصت شنیدن دیدگاههای متفاوت را فراهم میآورد و به ارتقای فرهنگ گفتوگو کمک میکند. رسانه میتواند میدان تقابل باشد و میتواند به پلی برای فهم متقابل تبدیل شود. انتخاب میان این دو، آینده فضای عمومی را رقم میزند.
این مسئله در روابط میان نسلها نیز بهخوبی دیده میشود. نسلهای مختلف، تجربههای متفاوتی از زندگی، اقتصاد، فناوری و فرهنگ دارند. اختلاف نگاه میان آنان طبیعی است. آنچه اختلاف را به بحران تبدیل میکند، ناتوانی در شنیدن یکدیگر است. جوانی که احساس کند تجربههایش نادیده گرفته میشود، از گفتوگو فاصله میگیرد. سالمندی که تصور کند کسی برای شنیدن روایت زندگی او وقت ندارد، احساس انزوا خواهد کرد. فاصلهای که از این نقطه آغاز میشود، بهتدریج به شکافی عمیق در انتقال تجربه و سرمایه فرهنگی جامعه تبدیل خواهد شد.
سلامت روان نیز با کیفیت شنیدن ارتباطی مستقیم دارد. بسیاری از روانشناسان معتقدند انسان پیش از آنکه به نصیحت نیاز داشته باشد، به شنیده شدن نیاز دارد. احساس ارزشمندی، امنیت و آرامش، زمانی تقویت میشود که فرد مطمئن باشد میتواند بدون ترس از تمسخر یا قضاوت، درباره دغدغههای خود سخن بگوید. به همین دلیل، در بسیاری از شیوههای درمان روانشناختی، بخش مهمی از فرآیند درمان بر شنیدن دقیق و بدون پیشداوری استوار است.
در جامعهای که افراد کمتر یکدیگر را میشنوند، سوءبرداشتها نیز افزایش پیدا میکند. بسیاری از تنشهای اجتماعی، اختلافهای خانوادگی و حتی تعارضهای شغلی، نتیجه برداشتهای ناقصی است که هیچگاه فرصت اصلاح پیدا نکردهاند. یک جمله اگر کامل شنیده نشود، معنایی متفاوت پیدا میکند و همین تغییر کوچک، گاهی روابطی چندین ساله را تحت تأثیر قرار میدهد.
پیشرفت فناوری، هرچند ارتباط را آسانتر کرده، جایگزین مناسبی برای ارتباط عمیق انسانی نبوده است. گفتوگوی رودررو، امکان مشاهده لحن، احساس، سکوت و زبان بدن را فراهم میکند. عناصری که بخش بزرگی از معنای ارتباط را میسازند. در ارتباطات نوشتاری یا پیامهای کوتاه، بسیاری از این نشانهها از میان میروند و احتمال سوءبرداشت افزایش مییابد. به همین دلیل است که اختلافهایی که با چند دقیقه گفتوگوی حضوری قابل حل هستند، گاهی در فضای مجازی روزها و هفتهها ادامه پیدا میکنند.
بازسازی فرهنگ شنیدن، پروژهای کوتاهمدت نیست. این تغییر از خانواده آغاز میشود، در مدرسه تقویت میشود، در دانشگاه و محیط کار ادامه پیدا میکند و رسانهها نیز در تثبیت آن نقش تعیینکننده دارند. اگر کودکان از همان سالهای نخست زندگی بیاموزند که شنیدن به اندازه سخن گفتن ارزش دارد، نسل آینده ظرفیت بیشتری برای حل اختلافها خواهد داشت.
آموزش مهارت شنیدن، به ابزار پیچیدهای نیاز ندارد. اختصاص دادن زمان کافی برای گفتوگو، پرهیز از قطع کردن سخن دیگران، پرسیدن سؤال برای درک بهتر، خلاصه کردن حرف طرف مقابل پیش از پاسخ دادن و کنار گذاشتن تلفن همراه هنگام گفتوگو، رفتارهایی ساده هستند که کیفیت ارتباط را به شکل محسوسی افزایش میدهند. تکرار همین رفتارهای کوچک، به مرور فرهنگ عمومی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به گفتوگو نیاز دارد. گفتوگویی که هدف آن شکست دادن طرف مقابل نباشد و راهی برای نزدیک شدن به حقیقت و یافتن راهحلهای مشترک باشد. دستیابی به چنین هدفی، بدون شنیدن امکانپذیر نیست. هر اندازه گوشها بستهتر شوند، فاصله دلها نیز بیشتر خواهد شد.
افول مهارت شنیدن، نشانهای از تغییر در شیوه زیست اجتماعی است. جامعهای که توان شنیدن را از دست بدهد، به تدریج توان همدلی، همکاری و اعتماد را نیز از دست خواهد داد. در مقابل، جامعهای که دوباره ارزش شنیدن را به رسمیت بشناسد، سرمایهای به دست میآورد که با هیچ شاخص اقتصادی قابل اندازهگیری نیست. سرمایهای به نام «فهم متقابل». بسیاری از مسائل اجتماعی، به انسانهایی نیاز دارند که با حوصله به یکدیگر گوش دهند. آغاز بسیاری از راهحلهای بزرگ، در همین رفتار ساده و فراموششده نهفته است.
-
فتح سهامتیاز حساس در خانه؛ غرش یاران پیتبیوللس سانتا باربارا برابر روساریو
-
ذخایر کالاهای اساسی مطلوب است و یارانه کود به حساب کشاورزان رعایتکننده الگوی کشت واریز میشود
-
نفتکش در آبهای شمال عمان مورد حمله قرار گرفت و در تنگه هرمز دچار آتشسوزی شد
-
جمعیت عمل اسلامی بحرین حکم حبس ابد علما را جنایت قضایی و نشانه جنگ رژیم آل خلیفه میداند
-
قیمت طلا ۱۸ عیار لحظه ای امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۱:۴۵
-
سپاه پهپاد MQM-170 آمریکا را در قشم سالم به زمین نشاند
-
محوطههای دانشگاهی به جدیدترین میدانی برای جنگ دوربینهای ایمنی فلوک تبدیل شدند
-
قیمت طلا ۱۸ عیار لحظه ای امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ساعت ۰۱:۳۰
-
125 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟
-
224 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵
-
324 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟
-
425 آبان 1405آیا مدارس و ادارات گلستان فردا دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ تعطیل میشوند؟ آخرین خبر از وضعیت بانکها
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
19 آبان 1405نتایج قرعهکشی فیدلیتی بهمن موتور چه زمانی اعلام میشود؟ تاریخ احتمالی اعلام برندگان مشخص شد -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ -
24 آبان 1405تعطیلی مدارس تهران فردا دوشنبه ۲۵ آبان/ آلودگی هوا دوباره تصمیمساز میشود؟ -
19 آبان 1405درخواست جنجالی بختیاریزاده سرمربی استقلال تهران؛ صدای داوران را پخش کنید