بیابان‌هایی که نیروگاه شدند

تصویر کلاسیک از یک بیابان، زمینی خاموش و کم‌تحرک است. پهنه‌ای که درختان اندکی دارد، بارندگی در آن محدود است و فاصله میان سکونتگاه‌ها گاه به ده‌ها کیلومتر می‌رسد. اقتصاد انرژی در قرن بیستم چنین سرزمین‌هایی را بیشتر با نفت، گاز، خطوط انتقال و معادن می‌شناخت. قرن بیست‌ویکم تصویر تازه‌ای ساخته است. در بسیاری از این مناطق، مهم‌ترین دارایی طبیعی دیگر در دل زمین قرار ندارد و بالای سر مردم می‌تابد. خورشید به ماده اولیه تولید برق تبدیل شده و زمین‌های وسیع خشک به محل استقرار نیروگاه‌هایی بدل شده‌اند که می‌توانند برق شهرهای بزرگ را تأمین کنند. همین تغییر نگاه، مسیر توسعه انرژی خورشیدی را در بخش‌هایی از جهان دگرگون کرده است.

دبی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این تحول است. در حاشیه این شهر، پارک خورشیدی محمد بن راشد آل مکتوم از سال ۲۰۱۲ به تدریج توسعه پیدا کرد و امروز به یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های خورشیدی جهان تبدیل شده است. ظرفیت پروژه‌های به بهره‌برداری رسیده در این مجموعه تا سال ۲۰۲۶ به حدود ۳۸۶۰ مگاوات رسیده و برنامه توسعه آن، عبور از ۸۰۰۰ مگاوات تا سال ۲۰۳۰ را هدف‌گذاری کرده است. این مجموعه ترکیبی از فناوری فتوولتائیک و نیروگاه حرارتی خورشیدی است و مدل مشارکت بخش خصوصی در تولید برق نیز در آن نقش مهمی دارد. تجربه دبی از این جهت اهمیت دارد که خورشید را از یک فناوری جانبی به بخشی از راهبرد اصلی انرژی تبدیل کرده است.

پشت این پروژه، سیاستی برای ساخت بازار، جذب سرمایه و ایجاد زیرساخت قرار گرفته است. مدل تولیدکننده مستقل برق به دولت اجازه داده بخشی از سرمایه مورد نیاز را از طریق مشارکت سرمایه‌گذاران تأمین کند و قراردادهای خرید برق نیز افق درآمدی پروژه‌ها را روشن‌تر کرده‌اند. در یکی از مراحل این مجموعه، قیمت پیشنهادی برق خورشیدی به سطوح بسیار پایینی رسید و نشان داد که ترکیب مقیاس بزرگ، رقابت سرمایه‌گذاران، فناوری و تابش مناسب می‌تواند اقتصاد انرژی خورشیدی را به شکل چشمگیری تغییر دهد. این تجربه برای کشورهای دارای منابع فسیلی نیز معنای مهمی دارد: توسعه خورشیدی می‌تواند بخشی از برنامه بلندمدت متنوع‌سازی آن باشد.

چند صد کیلومتر آن‌سوتر، عربستان سعودی مسیر دیگری را دنبال کرده است. نخستین پروژه انرژی تجدیدپذیر این کشور در سَکاکه در استان الجوف با ظرفیت ۳۰۰ مگاوات به بهره‌برداری رسید و آغازگر برنامه گسترده‌تری برای ورود عربستان به تولید برق خورشیدی شد. کشوری که دهه‌ها اقتصاد انرژی خود را بر نفت بنا کرده بود، اکنون به یکی از بازیگران مهم سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر تبدیل شده است. این پروژه نشان داد که ظرفیت عظیم تابش خورشیدی در مناطق خشک می‌تواند در کنار زیرساخت‌های مالی، سیاست انرژی و سرمایه‌گذاری بین‌المللی قرار گیرد و به یک صنعت جدید تبدیل شود.

هند نیز در بیابان‌های راجستان نمونه‌ای متفاوت ساخته است. منطقه بَهدلا در ایالت راجستان، با بارندگی اندک، پوشش گیاهی محدود و تابش خورشیدی مناسب، به یکی از بزرگ‌ترین قطب‌های تولید برق خورشیدی جهان تبدیل شده است. توسعه این مجموعه از سال ۲۰۱۵ آغاز شد و ظرفیت نصب‌شده آن در مراحل مختلف به حدود ۲۲۴۵ مگاوات رسید. دولت هند در کنار اختصاص زمین، ایجاد زیرساخت مشترک و توسعه خطوط انتقال را در قالب سیاست توسعه پارک‌های خورشیدی دنبال کرد. نتیجه چنین رویکردی کاهش زمان و هزینه اجرای پروژه‌ها و افزایش جذابیت منطقه برای سرمایه‌گذاران خصوصی بود. بَهدلا در واقع نمونه‌ای از تبدیل «زمین ارزان و آفتاب فراوان» به یک زیرساخت اقتصادی سازمان‌یافته است.

تجربه هند یک درس مهم درباره مقیاس نیز دارد. نیروگاه خورشیدی زمانی به یک صنعت بزرگ تبدیل می‌شود که زمین، شبکه برق، سرمایه، تجهیزات و سازوکار خرید برق هم‌زمان در کنار یکدیگر قرار بگیرند. پنل‌های خورشیدی به‌تنهایی چنین تحولی ایجاد نمی‌کنند. دولت هند با ایجاد پارک‌های خورشیدی تلاش کرده است بخشی از هزینه‌های اولیه توسعه را از دوش سرمایه‌گذاران بردارد و مجموعه‌ای از پروژه‌ها را در مناطقی متمرکز کند که از نظر تابش و دسترسی به زمین مناسب هستند. همین سیاست تا فوریه ۲۰۲۶ به تصویب ۵۴ پارک خورشیدی با ظرفیت مجموعاً حدود ۳۹ هزار مگاوات منجر شده است.

استرالیا داستان دیگری دارد. وسعت سرزمین، جمعیت پراکنده و منابع عظیم خورشیدی این کشور زمینه مناسبی برای توسعه نیروگاه‌های بزرگ فراهم کرده است. شبکه انتقال، ذخیره‌سازی و نحوه اتصال پروژه‌های بزرگ به مراکز مصرف نیز اهمیت پیدا کرده است. آمار نهاد تنظیم‌گر انرژی پاک استرالیا نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵ حدود چهار گیگاوات ظرفیت نیروگاه‌های بزرگ تجدیدپذیر برای دریافت مشوق‌های مربوط به تولید برق تجدیدپذیر تأیید شد که سه گیگاوات آن مربوط به نیروگاه‌های خورشیدی بود. همین روند در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته و داده‌های رسمی تا پایان ژوئیه، پروژه‌های متعدد خورشیدی در ایالت‌های مختلف را نشان می‌دهد.

استرالیا در عین حال یک واقعیت مهم را نیز آشکار می‌کند: وسعت زمین و تابش خورشید، به‌تنهایی موفقیت یک پروژه را تضمین نمی‌کند. برق تولیدشده باید به شبکه برسد و در ساعاتی که تولید خورشیدی کاهش پیدا می‌کند، امکان ذخیره یا تأمین جایگزین وجود داشته باشد. افزایش ظرفیت باتری‌های بزرگ در استرالیا و نقش آنها در مدیریت قیمت برق، نشانه همین مرحله تازه است. صنعت خورشیدی به تدریج از ساخت نیروگاه فاصله می‌گیرد و به سمت ساخت یک منظومه کامل شامل تولید، انتقال، ذخیره‌سازی و مدیریت مصرف حرکت می‌کند.

در شمال آفریقا، مراکش نیز از خورشید برای بازتعریف بخشی از نظام انرژی خود استفاده کرده است. مجموعه نور ورزازات در منطقه‌ای نیمه‌بیابانی شکل گرفت و در طراحی آن فناوری نیروگاه حرارتی خورشیدی در کنار فناوری فتوولتائیک قرار گرفت. ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده این مجموعه به ۵۸۰ مگاوات رسید و نخستین بخش آن با ظرفیت ۱۶۰ مگاوات در سال ۲۰۱۶ به بهره‌برداری رسید. پروژه نور ورزازات از همان ابتدا با هدف ایجاد آثار اقتصادی در منطقه همراه بود و توسعه ظرفیت صنعتی و اشتغال محلی نیز در طراحی آن مورد توجه قرار گرفت.

تجربه مراکش از زاویه دیگری نیز قابل توجه است. کشورهایی که ذخایر عظیم نفت و گاز ندارند، برای کاهش وابستگی انرژی خود انگیزه بیشتری پیدا می‌کنند و خورشید برای آنها می‌تواند بخشی از امنیت انرژی باشد. نیروگاه خورشیدی در چنین مدلی بخشی از سیاست صنعتی، سیاست خارجی و برنامه توسعه منطقه‌ای محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری در زیرساخت، انتقال فناوری، ایجاد مهارت‌های تخصصی و توسعه صنایع پیرامونی می‌تواند ارزش اقتصادی پروژه را فراتر از میزان برق تولیدشده افزایش دهد.

وجه مشترک این کشورها در جغرافیا خلاصه نمی‌شود. دبی، عربستان، هند، استرالیا و مراکش هر کدام شرایط اقتصادی، ساختار حکمرانی و الگوی مصرف انرژی متفاوتی دارند، اما یک تصمیم مشترک در میان آنها دیده می‌شود: خورشید را از یک منبع طبیعی رایگان به یک دارایی اقتصادی قابل برنامه‌ریزی تبدیل کرده‌اند. برای رسیدن به این نقطه، زمین مناسب شناسایی شده، شبکه برق توسعه یافته، سرمایه جذب شده، قراردادهای خرید برق طراحی شده و فناوری متناسب با شرایط هر منطقه انتخاب شده است. همین مجموعه اقدامات است که یک بیابان را به نیروگاه تبدیل می‌کند.

بیابان در اقتصاد انرژی خورشیدی حتی می‌تواند یک مزیت باشد. زمین‌های وسیع و کم‌تراکم امکان ساخت نیروگاه‌های بزرگ را فراهم می‌کنند و تابش شدید خورشید نیز ظرفیت تولید بالایی ایجاد می‌کند. البته گرمای بسیار زیاد، گردوغبار و فاصله زیاد برخی مناطق از مراکز مصرف، هزینه‌های خاص خود را به پروژه تحمیل می‌کنند. شست‌وشوی پنل‌ها، نگهداری تجهیزات، مقابله با افت راندمان ناشی از گرما و ساخت خطوط انتقال از جمله مسائلی هستند که در طراحی نیروگاه‌های بیابانی اهمیت دارند. فناوری و مدیریت دقیق می‌توانند بخش قابل توجهی از این دشواری‌ها را کنترل کنند.

داستان بیابان‌هایی که نیروگاه شدند، در حقیقت داستان تغییر نگاه به منابع طبیعی است. خورشید قرن‌ها بر همین سرزمین‌ها تابیده و تفاوت اصلی در فناوری و سیاستی است که امروز امکان تبدیل نور به برق و برق به ارزش اقتصادی را فراهم کرده است. دبی از یک پارک خورشیدی برای ساخت آینده انرژی خود استفاده می‌کند، هند زمین‌های خشک را به قطب تولید برق تبدیل کرده، عربستان در حال ساختن جایگاه تازه‌ای برای انرژی‌های تجدیدپذیر در اقتصاد خود است، استرالیا مسئله شبکه و ذخیره‌سازی را به مرحله بعدی برده و مراکش خورشید را به بخشی از برنامه توسعه صنعتی و امنیت انرژی خود پیوند زده است. حالا پرسش برای ایران بیش از هر زمان دیگری به نحوه استفاده از این ظرفیت بازمی‌گردد. در قسمت‌های بعدی این مجموعه، از پشت‌بام خانه‌ها و کارخانه‌ها تا اقتصاد نیروگاه‌های خورشیدی و سرانجام فرصت‌ها و موانع ایران دنبال خواهد شد.

نویسنده: موذن زاده