رقص بر لبه تیغ

1404-11-03 15:03:05

بازدید: 307

کد خبر: 000119558

0 زمان مطالعه: 1 دقیقه

روابط ایران و ترکیه را می‌توان ترکیبی از همکاری و رقابت دانست. دو کشور در برخی زمینه‌ها، مانند مخالفت با اقدامات اسرائیل در غزه و حمایت از قطر، با یکدیگر همکاری می‌کنند در دوران تحریم‌های غرب علیه ایران، ترکیه نقش مهمی در کاهش تأثیر این تحریم‌ها داشته است. با این حال، آنکارا و تهران در آرزوی ایفای نقش‌های تأثیرگذارتر در خاورمیانه هستند و این امر منجر به رقابت و تنش در روابط دوجانبه شده است .

به گزارش خبرنگار سیاسی ایونا، روابط استراتژیک ایران و ترکیه در دوران تحریم، ایران و ترکیه، دو قدرت منطقه‌ای با سابقه‌ای طولانی از روابط پیچیده و متناقض در طول تاریخ همواره در حال رقص بر لبه تیغ بوده‌اند. این دو کشور با وجود اشتراکات فرهنگی، مذهبی، زبانی و قومی در بسیاری از عرصه‌های ژئوپلیتیک، از جمله سوریه، قفقاز و عراق، درگیر رقابت‌های شدید هستند.

اما در عین حال، منافع مشترک اقتصادی و امنیتی، آنها را به سمت همکاری و تعامل سوق می‌دهد. تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، ابعاد جدیدی به این روابط بخشیده و معادلات منطقه را پیچیده‌تر کرده است.

روابط استراتژیک ایران و ترکیه

روابط ایران و ترکیه را می‌توان ترکیبی از همکاری و رقابت دانست. دو کشور در برخی زمینه‌ها، مانند مخالفت با اقدامات اسرائیل در غزه و حمایت از قطر، با یکدیگر همکاری می‌کنند

در دوران تحریم‌های غرب علیه ایران، ترکیه نقش مهمی در کاهش تأثیر این تحریم‌ها داشته است. با این حال، آنکارا و تهران در آرزوی ایفای نقش‌های تأثیرگذارتر در خاورمیانه هستند و این امر منجر به رقابت و تنش در روابط دوجانبه شده است .

تاریخ روابط دو کشور به قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد، زمانی که دو امپراتوری عثمانی و صفوی برای تسلط بر منطقه با یکدیگر درگیر جنگ‌های طولانی بودند این رقابت‌ها ریشه در اختلافات مذهبی (شیعه و سنی) و همچنین منافع ارضی داشت با این حال، پس از جنگ چالدران در سال ۱۵۱۴ و امضای عهدنامه زهاب در سال ۱۶۳۹، مرزهای دو کشور تثبیت شد و دوره جدیدی از روابط آغاز شد .در دوران معاصر، روابط ایران و ترکیه تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله انقلاب اسلامی ایران، جنگ ایران و عراق، بحران سوریه و مسئله کردها قرار گرفته است با این حال، دو کشور همواره سعی کرده‌اند تا با وجود اختلافات، روابط خود را حفظ کنند. به عنوان مثال، در دوران جنگ سرد، ایران و ترکیه به عنوان دو متحد آمریکا در منطقه، روابط نزدیکی با یکدیگر داشتند. در سال‌های اخیر، رقابت ایران و ترکیه در سوریه و قفقاز شدت گرفته است. در سوریه، ترکیه از مخالفان بشار اسد حمایت می‌کند، در حالی که ایران از دولت سوریه حمایت می‌کند.

در قفقاز، ترکیه از آذربایجان در جنگ قره‌باغ حمایت کرد، در حالی که ایران از ارمنستان حمایت کرد . این رقابت‌ها می‌تواند به تشدید تنش‌ها در روابط دوجانبه منجر شود.با این حال، دو کشور در برخی زمینه‌ها، مانند مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مخدر و ثبات در عراق و آسیای مرکزی، با یکدیگر همکاری می‌کنند .

همچنین، دو کشور در برخی موارد، مانند بحران قطر، مواضع مشابهی اتخاذ کرده‌اند . این همکاری‌ها می‌تواند به کاهش تنش‌ها و بهبود روابط دوجانبه کمک کند.یکی دیگر از جنبه‌های مهم روابط ایران و ترکیه، روابط اطلاعاتی و جاسوسی است. در گذشته، هر دو کشور از شبکه‌های جاسوسی برای جمع‌آوری اطلاعات در مورد یکدیگر استفاده می‌کردند .

این فعالیت‌ها نشان‌دهنده بی‌اعتمادی و رقابت تاریخی بین دو کشور است.در سال ۲۰۱۱، تصمیم ترکیه برای میزبانی از سپر موشکی ناتو باعث ایجاد بحران در روابط با ایران شد . ایران این اقدام را توطئه‌ای از سوی آمریکا برای محافظت از اسرائیل در برابر حملات احتمالی ایران تلقی کرد. این بحران نشان‌دهنده تأثیر عوامل خارجی بر روابط دو کشور است.

در سال‌های اخیر، ترکیه به دلیل بحران اعتماد با آمریکا، به سمت همکاری‌های امنیتی و دفاعی بیشتر با روسیه حرکت کرده است . به عنوان مثال، ترکیه سیستم دفاع هوایی S-400 روسیه را خریداری کرده است. این اقدام می‌تواند به نگرانی‌های ایران در مورد افزایش نفوذ روسیه در منطقه دامن بزند.در دوران تحریم‌ها، ترکیه به ایران در دور زدن تحریم‌ها کمک کرده است. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۲، ترکیه نقش مهمی در کمک به ایران برای فرار از تحریم‌ها از طریق طرحی بزرگ شامل پرداخت هزینه نفت و گاز ایران با طلا ایفا کرد .

با این حال، ترکیه در برخی موارد از تحریم‌های آمریکا علیه ایران به عنوان بهانه‌ای برای کاهش واردات انرژی از ایران استفاده کرده است .

تأثیر تحریم‌ها بر روابط ایران و ترکیه

تحریم‌های آمریکا علیه ایران، تأثیر قابل توجهی بر روابط تجاری این کشور با ترکیه داشته است. کارشناسان ترک معتقدند که برای حفظ روابط اقتصادی با ایران و سرمایه‌گذاری شرکت‌های ترک در این کشور، باید مکانیزم‌های جایگزینی ایجاد شود . حجم صادرات ترکیه به ایران در پی تحریم‌ها کاهش یافته است . همچنین، تعداد گردشگران ایرانی در ترکیه نیز کاهش یافته است .ترکیه یکی از شرکای تجاری اصلی ایران است و دو کشور روابط اقتصادی نزدیکی با یکدیگر دارند . ترکیه عمدتاً ماشین‌آلات، خودرو و کالاهای تولیدی به ایران صادر می‌کند، در حالی که ایران محصولات پتروشیمی، گاز طبیعی و محصولات کشاورزی به ترکیه صادر می‌کند . با این حال، تحریم‌ها باعث کاهش حجم تجارت بین دو کشور شده است.

در سال ۲۰۱۷، حجم تجارت دوجانبه حدود ۱۰.۷ میلیارد دلار بود، اما در سال ۲۰۱۹ به ۵.۶ میلیارد دلار کاهش یافت. این کاهش عمدتاً به دلیل تصمیم ترکیه برای کاهش واردات نفت خام و فرآورده‌های نفتی از ایران پس از عدم تمدید معافیت‌های تحریمی از سوی آمریکا بود .با این حال، صادرات غیرنفتی ترکیه به ایران در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ تحت تأثیر تحریم‌ها قرار نگرفت . ایران به دلیل نیاز به حفظ روابط اقتصادی با ترکیه و استفاده از این کشور به عنوان یک کانال اقتصادی جایگزین در دوران تحریم‌ها، سعی در حفظ روابط تجاری با ترکیه دارد .

ترکیه و ایران از طرح "گاز در برابر کالا" برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌کنند . در این طرح، ایران گاز طبیعی به ترکیه صادر می‌کند و در ازای آن کالا از ترکیه دریافت می‌کند. این طرح به ایران کمک می‌کند تا درآمدهای خود را به صورت غیرمستقیم دریافت کند.با این حال، ترکیه در برخی موارد از تحریم‌ها به عنوان بهانه‌ای برای کاهش واردات انرژی از ایران استفاده کرده است .

به عنوان مثال، ترکیه واردات گاز طبیعی از ایران را کاهش داده و در عوض واردات گاز مایع (LNG) از آمریکا را افزایش داده است . این اقدام می‌تواند به نگرانی‌های ایران در مورد کاهش سهم خود در بازار گاز ترکیه دامن بزند.همچنین، ترکیه در حال خرید گاز بیشتر از آذربایجان است . این اقدام می‌تواند به کاهش وابستگی ترکیه به گاز ایران و افزایش رقابت بین دو کشور در بازار انرژی منجر شود.در آینده، ایران ممکن است مجبور شود قیمت گاز صادراتی خود به ترکیه را کاهش دهد تا بتواند با گاز ارزان‌تر روسیه و آذربایجان رقابت کند .

همچنین، پیش‌بینی می‌شود که ایران تا سال ۲۰۴۰ تنها بتواند یک سوم از نیاز داخلی خود به گاز را تأمین کند . این عوامل می‌توانند به کاهش صادرات گاز ایران به ترکیه و تضعیف روابط اقتصادی بین دو کشور منجر شوند.روابط ایران و ترکیه در دوران تحریم:در دوران تحریم‌ها، ترکیه به ایران در دور زدن تحریم‌ها کمک کرده است. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۲، ترکیه نقش مهمی در کمک به ایران برای فرار از تحریم‌ها از طریق طرحی بزرگ شامل پرداخت هزینه نفت و گاز ایران با طلا ایفا کرد . ترکیه همچنین از طریق شرکت‌های مختلف، به ایران در واردات قطعات هواپیما و سایر اقلام تحریمی کمک کرده است .

با این حال، ترکیه در برخی موارد از تحریم‌های آمریکا علیه ایران به عنوان بهانه‌ای برای کاهش واردات انرژی از ایران استفاده کرده است . به عنوان مثال، ترکیه واردات گاز طبیعی از ایران را کاهش داده و در عوض واردات گاز مایع (LNG) از آمریکا را افزایش داده است . این اقدام می‌تواند به نگرانی‌های ایران در مورد کاهش سهم خود در بازار گاز ترکیه دامن بزند.

پیش‌بینی آینده روابط ایران و ترکیه

پیش‌بینی آینده روابط ایران و ترکیه دشوار است. با این حال، می‌توان گفت که تحولات منطقه‌ای، مانند جنگ در سوریه و قفقاز، و همچنین سیاست‌های آمریکا در قبال ایران، تأثیر قابل توجهی بر این روابط خواهد داشت. در صورت تداوم تحریم‌ها علیه ایران، احتمالاً ترکیه به ایفای نقش خود به عنوان یک شریک تجاری مهم برای ایران ادامه خواهد داد .با این حال، عواملی مانند رقابت فزاینده در قفقاز و آسیای مرکزی، تغییر سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه و احتمال تشدید تنش‌ها در سوریه و عراق می‌توانند به تیرگی روابط دو کشور منجر شوند .در قفقاز، ایران نگران افزایش نفوذ ترکیه و تضعیف جایگاه خود در منطقه است . به عنوان مثال، ایران نگران طرح ایجاد کریدور زنگزور است که می‌تواند به افزایش قدرت ترکیه در منطقه و کاهش نفوذ ایران در ارمنستان و گرجستان منجر شود .در خاورمیانه، تغییر سیاست‌های آمریکا می‌تواند به افزایش رقابت بین ایران و ترکیه منجر شود . به عنوان مثال، خروج احتمالی آمریکا از سوریه و عراق می‌تواند به رقابت شدیدتر بین دو کشور برای افزایش نفوذ در این کشورها منجر شود .همچنین، تشدید تنش‌ها در سوریه و عراق می‌تواند به تیرگی روابط دو کشور منجر شود . به عنوان مثال، حمایت ترکیه از گروه‌های مخالف در سوریه و عراق می‌تواند به نگرانی‌های ایران در مورد افزایش بی‌ثباتی در منطقه دامن بزند .با این حال، عواملی مانند منافع اقتصادی مشترک، نیاز به همکاری در زمینه‌های امنیتی و تمایل به کاهش تنش‌ها می‌توانند به بهبود روابط دو کشور کمک کنند .به عنوان مثال، ترکیه می‌تواند به عنوان یک پل ارتباطی بین ایران و غرب عمل کند و به کاهش تحریم‌ها علیه ایران کمک کند . همچنین، دو کشور می‌توانند در زمینه‌های امنیتی مانند مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر با یکدیگر همکاری کنند .در نهایت، آینده روابط ایران و ترکیه به عوامل مختلفی بستگی دارد و پیش‌بینی دقیق آن دشوار است. با این حال، می‌توان گفت که دو کشور باید با درک متقابل از منافع و نگرانی‌های یکدیگر، به دنبال راه‌هایی برای مدیریت رقابت‌ها و توسعه همکاری‌ها باشند. در غیر این صورت، تنش‌ها می‌تواند به خصومت و درگیری منجر شود .

نظر کارشناسان:

کارشناسان معتقدند که روابط ایران و ترکیه در آینده نیز ترکیبی از همکاری و رقابت خواهد بود. به گفته نادر انتصار، استاد بازنشسته علوم سیاسی و عدالت کیفری دانشگاه آلابامای جنوبی، «تنش‌ها بین ایران و ترکیه افزایش می‌یابد، اما احتمال وقوع یک جنگ بزرگ بین این دو کشور بسیار کم است» .

جعفر حق‌پناه، کارشناس مسائل ترکیه، معتقد است که اقدامات آنکارا در سوریه بخشی از یک استراتژی گسترده‌تر برای احیای نفوذ امپراتوری عثمانی است.

جمع‌بندی:

روابط ایران و ترکیه در دوران تحریم، با چالش‌ها و فرصت‌های جدیدی روبرو است. دو کشور باید با درک متقابل از منافع و نگرانی‌های یکدیگر، به دنبال راه‌هایی برای مدیریت رقابت‌ها و توسعه همکاری‌ها باشند. در غیر این صورت، تنش‌ها می‌تواند به خصومت و درگیری منجر شود.

خبرنگار : عاروان