شوراها پس از جنگ

جنگ بسیاری از معادلات سیاسی و اجرایی کشور را در فاصله‌ای کوتاه تغییر داد و انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز مستقیماً تحت تأثیر همین وضعیت قرار گرفت. انتخاباتی که قرار بود یازدهم اردیبهشت ۱۴۰۵ برگزار شود، با مصوبه شورای عالی امنیت ملی به تعویق افتاد و وزارت کشور مأمور شد پس از تغییر شرایط، تقویم تازه‌ای برای آن تنظیم کند. اکنون با گذشت ماه‌ها از آن تصمیم، وزیر کشور نیمه نخست آبان را به‌عنوان زمان پیشنهادی برگزاری انتخابات مطرح کرده و از آمادگی تجهیزات برای برگزاری تمام‌الکترونیکی آن سخن گفته است. این فاصله چندماهه، انتخابات شوراها را از فضای سیاسی ابتدای سال جدا کرده و به موقعیتی متفاوت رسانده است. رأی‌دهنده امروز تجربه جنگ، آسیب‌های شهری، فشارهای اقتصادی، اختلال در زندگی روزمره و آغاز فرایند بازسازی را پشت سر گذاشته و طبیعی است که نگاه او به مدیریت شهر نیز تحت تأثیر همین تجربه شکل بگیرد. انتخابات پیش رو از این منظر فرصتی برای سنجش دوباره جایگاه نهادی است که در نزدیک‌ترین فاصله با مسائل روزانه مردم قرار دارد.

جایگاه شوراها در ساختار جمهوری اسلامی ایران از ابتدا با اداره امور محلی، مشارکت مردم و نظارت بر روندهای اجتماعی، اقتصادی، عمرانی و رفاهی پیوند خورده است. اصل یکصدم قانون اساسی نیز اداره امور شهرها و روستاها با نظارت شوراهای منتخب مردم را در همین چارچوب تعریف می‌کند و قانون شوراها وظایفی از جمله انتخاب شهردار و نظارت بر بخش مهمی از عملکرد مدیریت شهری را بر عهده آنها گذاشته است. تجربه جنگ اکنون این جایگاه را از زاویه دیگری آشکار کرده است. شهر در روزهای بحران فراتر از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و خدمات عمومی است. شهر همان جایی است که امنیت مردم، دسترسی آنان به حمل‌ونقل، امدادرسانی، اسکان، پاکسازی، خدمات شهری و سپس بازسازی در آن معنا پیدا می‌کند. هر اندازه بحران به زندگی عادی شهروندان نزدیک‌تر شود، وزن مدیریت محلی نیز بیشتر احساس می‌شود. همین واقعیت، شوراهای دوره آینده را در موقعیتی قرار می‌دهد که کیفیت تصمیم‌های آنها می‌تواند بسیار ملموس‌تر از گذشته با تجربه روزانه مردم سنجیده شود.

تجربه تهران بخشی از این تغییر را نشان می‌دهد. شورای شهر تهران پس از جنگ وارد بررسی مصوبات مربوط به حمایت از شهروندان و رسیدگی به واحدهای آسیب‌دیده شد و اعضای شورا درباره چگونگی تعمیر، نوسازی و حتی حفظ نشانه‌های باقی‌مانده از جنگ در شهر بحث کردند. گزارش‌های منتشرشده از تصویب مجموعه‌ای از اقدامات حمایتی و بازسازی در مدیریت شهری پایتخت حکایت دارد. اهمیت این تجربه در خود تهران خلاصه نمی‌شود. جنگ نشان داد که مدیریت بحران از سطح تصمیم‌های کلان ملی تا کوچه و محله امتداد پیدا می‌کند. دولت می‌تواند سیاست بازسازی را طراحی کند و منابع عمومی را به آن اختصاص دهد، چنان‌که در ستاد بازسازی به ریاست رئیس‌جمهور درباره تأمین مالی و جبران خسارت واحدهای مسکونی، خودروها، صنایع و واحدهای تولیدی تصمیم‌گیری شده است، اما بخش قابل توجهی از اجرای این تصمیم‌ها سرانجام به شهرها، شهرداری‌ها و ساختارهای محلی می‌رسد. از همین نقطه، شوراها به حلقه‌ای میان سیاست ملی و واقعیت محلی تبدیل می‌شوند.

پس از جنگ، مفهوم بازسازی نیز دامنه‌ای فراتر از تعمیر ساختمان‌های آسیب‌دیده پیدا می‌کند. خیابانی که دوباره باز می‌شود، خانه‌ای که بازسازی می‌شود و شبکه خدماتی که به وضعیت عادی بازمی‌گردد، بخش ملموس بازسازی است. لایه عمیق‌تر آن به احساس ثبات در زندگی شهری مربوط می‌شود. مردم پس از تجربه بحران انتظار دارند دستگاه‌های عمومی با سرعت بیشتر، هماهنگی دقیق‌تر و پاسخ روشن‌تر عمل کنند. شوراها در چنین فضایی با پرسش‌هایی درباره بودجه، اولویت پروژه‌ها، کیفیت نظارت بر شهرداری، نحوه حمایت از مناطق آسیب‌دیده و میزان آمادگی شهر برای بحران‌های آینده مواجه خواهند شد. کیفیت پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند رابطه مردم با مدیریت شهری را شکل دهد. دوره آینده شوراها از همین رو ظرفیت آن را دارد که از مجادلات محدود درباره انتصاب مدیران یا اختلافات درون شورا عبور کند و دوباره به مسائل پایه‌ای اداره شهر نزدیک شود. جنگ در عمل یادآوری کرد که مدیریت شهری بخشی از زیرساخت تاب‌آوری ملی است.

انتخابات پیش رو نیز در همین بستر معنایی متفاوت پیدا می‌کند. تعویق انتخابات شوراها با تصمیم شورای عالی امنیت ملی و در فضایی صورت گرفت که تمرکز کشور بر شرایط جنگی قرار داشت. اکنون بازگشت انتخابات به تقویم سیاسی، بازگشت یکی از مهم‌ترین سازوکارهای مشارکت محلی به فضای عمومی کشور است. وزارت کشور اعلام کرده تجهیزات مورد نیاز برای برگزاری تمام‌الکترونیکی انتخابات آماده و در سراسر کشور توزیع شده و نیمه نخست آبان به‌عنوان زمان پیشنهادی مطرح شده است. این انتخابات از منظر سیاسی یک تفاوت مهم با دوره‌های پیشین دارد. نامزدها و جریان‌های حاضر در رقابت با جامعه‌ای روبه‌رو خواهند شد که تجربه‌ای تازه از معنای کارآمدی نهادهای عمومی دارد. وعده‌های شهری در چنین فضایی احتمالاً با پرسش‌های دقیق‌تری درباره مدیریت بحران، بودجه، حمل‌ونقل، خدمات عمومی، ایمنی، بازسازی و توان اداره شهر روبه‌رو می‌شوند. سیاست محلی هر اندازه به این مسائل نزدیک‌تر شود، امکان سنجش عملکرد نیز بیشتر خواهد شد.

سیاست محلی در ایران سال‌ها زیر سایه سیاست ملی قرار گرفته و بسیاری از انتخابات شوراها نیز گاه از منظر رقابت جریان‌های سیاسی دیده شده‌اند. تجربه جنگ فرصت دیگری برای نگاه کردن به شوراها فراهم کرده است. شهروند در زمان بحران بیش از هر چیز با کیفیت عملکرد نهادهایی مواجه می‌شود که خدمات را در نزدیک‌ترین سطح به محل زندگی او ارائه می‌کنند. شهرداری، آتش‌نشانی، حمل‌ونقل عمومی، مدیریت پسماند، امداد شهری و مجموعه وسیعی از خدمات محلی در لحظات دشوار اهمیت خود را به شکلی آشکار نشان می‌دهند. شورای شهر نیز از طریق بودجه‌گذاری، انتخاب شهردار و نظارت بر مدیریت شهری در همین ساختار حضور دارد. قانون، انتخاب شهردار را از وظایف شورا قرار داده و همین اختیار به‌تنهایی نشان می‌دهد تصمیم مردم درباره ترکیب شورا چه اثر مستقیمی بر اداره شهر خواهد داشت. دوره پس از جنگ می‌تواند توجه عمومی را دوباره از شعارهای وسیع سیاسی به کیفیت همین تصمیم‌های مشخص بازگرداند.

مسئله اعتماد عمومی نیز در این میان جایگاهی اساسی دارد. اعتماد در سطح محلی از مسیر تجربه روزمره ساخته می‌شود. شهروند نتیجه تصمیم شورا را در کیفیت خیابان، اتوبوس، فضای عمومی، خدمات شهرداری، بودجه محله و واکنش مدیریت شهری هنگام بحران لمس می‌کند. فاصله میان تصمیم و نتیجه در سیاست محلی کوتاه‌تر است و همین ویژگی، شوراها را در معرض ارزیابی مستقیم‌تری قرار می‌دهد. دوره آینده شوراها با میراث دوگانه‌ای آغاز خواهد شد. یک سوی آن تجربه همبستگی و بسیج ظرفیت‌های عمومی در روزهای جنگ قرار دارد و سوی دیگر، حجم بالایی از نیازهای انباشته شهری و مطالبات مربوط به بازسازی و زندگی روزمره دیده می‌شود. مدیریت این دو واقعیت به شورایی احتیاج دارد که وزن نظارت، بودجه و اولویت‌بندی را جدی بگیرد و جایگاه خود را در ساختار اداره شهر دقیق‌تر تعریف کند.

دوره تازه شوراها در عین حال می‌تواند بحث قدیمی تمرکزگرایی در اداره کشور را نیز دوباره مطرح کند. قانون اساسی با تأکید بر مقتضیات محلی، برای شوراها نقشی مشخص در اداره امور شهرها و روستاها در نظر گرفته است. تجربه بحران نشان داد که تصمیم‌های یکسان همیشه پاسخگوی شرایط متفاوت شهرها و استان‌ها نیستند. نوع خسارت، ظرفیت مالی شهرداری، زیرساخت موجود، جمعیت، جغرافیا و حتی الگوی تهدید در هر منطقه متفاوت است. ساختار محلی هنگامی کارآمدتر خواهد بود که بتواند این تفاوت‌ها را به تصمیم اجرایی تبدیل کند و هم‌زمان ارتباط منظمی با دولت مرکزی داشته باشد. بازسازی پس از جنگ می‌تواند آزمونی عملی برای همین رابطه باشد. میزان موفقیت آن تا حد زیادی به هماهنگی میان دولت، استانداری‌ها، شوراها و شهرداری‌ها وابسته خواهد بود و تجربه حاصل از آن می‌تواند تصویری روشن‌تر از ظرفیت واقعی سیاست محلی در ایران ارائه دهد.

شوراهای پس از جنگ با شهری متفاوت و جامعه‌ای دارای تجربه‌ای متفاوت آغاز به کار خواهند کرد. انتخابات آنها نیز در فضایی برگزار می‌شود که مفهوم امنیت، خدمات عمومی، تاب‌آوری و بازسازی برای بخش بزرگی از مردم معنایی عینی پیدا کرده است. همین تغییر می‌تواند سطح انتظار از شوراها را بالا ببرد و دوره آینده را به آزمونی جدی برای سیاست محلی تبدیل کند. ایران پس از جنگ به بازسازی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها نیاز دارد و در کنار آن، کیفیت نهادهای اداره‌کننده شهر نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. شوراها در نقطه‌ای ایستاده‌اند که می‌توانند فاصله میان تصمیم‌های کلان و زندگی روزمره مردم را کوتاه‌تر کنند. میزان موفقیت آنها در انجام این نقش، بخشی از پاسخ به یک پرسش بزرگ‌تر خواهد بود: سیاست محلی در ایران پس از جنگ تا چه اندازه می‌تواند از تجربه بحران برای ساختن شهری منظم‌تر، مقاوم‌تر و پاسخگوتر استفاده کند.