میان آتش و زندگی

هر بار صدای آژیر یک خودروی آتش‌نشانی در خیابان می‌پیچد، چند ثانیه بیشتر طول نمی‌کشد تا راهی میان خودروها باز شود و ماشین سرخ‌رنگ از برابر چشم ما بگذرد. بیشتر ما بعد از عبور آن دوباره به زندگی خود برمی‌گردیم. کارمندی به محل کارش می‌رود، مادری دست کودک خود را می‌گیرد، مغازه‌داری کرکره را بالا می‌کشد و شهری با همه شتاب و هیاهویش ادامه پیدا می‌کند. در همان لحظه، چند انسان درون آن خودرو به سوی جایی می‌روند که شاید سقفی در حال فروریختن باشد، شعله‌ای زبانه بکشد یا انسانی زیر آوار برای نفس کشیدن تقلا کند. همیشه این تفاوت برایم تکان‌دهنده بوده است. ما از خطر فاصله می‌گیریم و آتش‌نشان به آن نزدیک می‌شود. همین حرکت ساده، یکی از انسانی‌ترین تعریف‌های شجاعت است.

هفتم مهر در تقویم ایران به نام آتش‌نشانی و ایمنی ثبت شده است. اما جایگاه آتش‌نشان را باید فراتر از یک مناسبت تقویمی دید. ایران طی دو جنگ اخیر تصویری بسیار واقعی‌تر از این حرفه دیده است. در جنگ دوازده‌روزه، هنگامی که حملات به تهران و شهرهای دیگر رسید و ساختمان‌ها، مراکز و زیرساخت‌ها آسیب دیدند، آتش‌نشانان در میان دود، آوار و اضطراب وارد صحنه شدند. سازمان آتش‌نشانی تهران از حضور نیروهای خود در ۱۴۲ نقطه مرتبط با حملات آن جنگ سخن گفته است. چند ماه بعد، جنگ رمضان صحنه‌ای سنگین‌تر پیش روی همین نیروها قرار داد. هزاران آتش‌نشان در آماده‌باش قرار گرفتند، صدها مأموریت مرتبط با نقاط اصابت و ساختمان‌های آسیب‌دیده انجام شد و تنها در تهران ۳۴ آتش‌نشان در جریان عملیات‌ها مصدوم شدند و چهار ایستگاه نیز از چرخه عملیات خارج شد. این اعداد روی کاغذ خشک و سرد به نظر می‌رسند، اما پشت هر عدد انسانی ایستاده است که آن شب به خانه بازنگشت. خانواده‌ای که منتظر تماس او ماند و نیرویی که خستگی را کنار گذاشت تا شاید صدایی از زیر آوار خاموش نشود.

تصاویر جنگ معمولاً با موشک، انفجار، آسمان سرخ و ساختمان‌های فروریخته در حافظه می‌مانند. ذهن من در میان این تصاویر، بیشتر به لحظه بعد از انفجار می‌رود. لحظه‌ای که گردوغبار هنوز روی زمین ننشسته، صدای فریاد از میان آوار می‌آید و احتمال خطر تازه همچنان وجود دارد. همان‌جا آتش‌نشان وارد قاب می‌شود. لباس سنگینش را پوشیده، صورتش پشت نقاب پنهان شده و شاید خودش هم نداند چند دقیقه بعد چه چیزی انتظارش را می‌کشد. دستش میان تکه‌های آهن و بتن دنبال دستی دیگر می‌گردد. گوشش میان صدای دستگاه‌ها دنبال نشانه‌ای از زندگی است. در جنگ رمضان، آتش‌نشانان تهران صدها شهروند را از زیر آوار و ساختمان‌های آسیب‌دیده زنده بیرون آوردند. گزارش سازمان آتش‌نشانی از نجات ۴۲۷ نفر سخن گفته است. عدد ۴۲۷ برای من تصویر صدها لحظه میان مرگ و زندگی است. یعنی صدها بار انسانی زیر آوار هنوز نفس می‌کشیده و انسانی دیگر برای رسیدن به او وارد خطر شده است.

آتش‌نشانان ایران در این دو جنگ چهره دیگری از دفاع از وطن را نیز نشان دادند. دفاع از وطن گاهی با لباس نظامی و در خط مقدم میدان جنگ معنا پیدا می‌کند و گاهی مردی با کپسول اکسیژن بر دوش از راه‌پله‌ای نیمه‌ویران بالا می‌رود تا کودکی را بیرون بیاورد. گاهی گروهی در کنار ساختمانی که هنوز احتمال ریزش دارد ساعت‌ها آوار را کنار می‌زنند. گاهی یک تیم عملیاتی کنار تأسیسات آسیب‌دیده می‌ایستد تا شعله‌ای کوچک به فاجعه‌ای بزرگ تبدیل نشود. در اصفهان حتی ربات آتش‌نشان و پهپادهای پایش حریق در مأموریت‌های جنگ رمضان به میدان آمدند تا خطر برای نیروهای انسانی کاهش یابد. در تهران نیز تجربه جنگ دوازده‌روزه به بخشی از آمادگی برای جنگ بعدی تبدیل شد. این مأموریت‌ها بخشی از همان دفاع ملی هستند که سهم مهمی در حفظ جان مردم و بقای شهر در روزهای بحران دارند.

تصور خانواده یک آتش‌نشان در شب جنگ برای من از خود حادثه هم دشوارتر است. تلفن همراه روی میز قرار دارد و هر صدای پیام یا تماس می‌تواند دل خانه‌ای را بلرزاند. خانواده می‌داند پدر، همسر، برادر یا فرزندشان درست به همان نقطه‌ای رفته که دیگران از آن گریخته‌اند. تصویر آتش‌نشان از این زاویه شکل دیگری پیدا می‌کند. شجاعت او در دل یک خانواده امتداد می‌یابد. مادری بیدار می‌ماند، همسری منتظر خبر می‌شود، پدری نگرانی‌اش را پنهان می‌کند و کودکی ساعت‌ها چشم به در می‌دوزد. آتش‌نشان هنگام عملیات جان خودش را با خطر روبه‌رو می‌کند و خانواده‌اش سهم سنگین انتظار را به دوش می‌کشد. جنگ رمضان این انتظار را برای بسیاری از این خانواده‌ها هفته‌ها طولانی کرد. گزارش‌هایی که پس از جنگ منتشر شد از حضور شبانه‌روزی نیروهای عملیاتی و دورماندن طولانی آنان از زندگی شخصی خبر می‌داد.

تاریخ آتش‌نشانی ایران نیز با همین جنس از ایثار گره خورده است. نام‌گذاری هفتم مهر یادآور آتش‌نشانانی است که در سال‌های نخست دفاع مقدس، هنگام مقابله با آتش ناشی از حمله به پالایشگاه آبادان جان خود را از دست دادند. دهه‌ها گذشته و شکل جنگ تغییر کرده است. هواپیماها جای خود را به جنگنده‌های پیشرفته، موشک‌ها و پهپادها داده‌اند و شهرهای امروز با برج‌ها، شبکه‌های گاز، مراکز صنعتی و زیرساخت‌های پیچیده‌تر آسیب‌پذیری متفاوتی دارند. یک حقیقت در تمام این سال‌ها پابرجا مانده است. پس از هر انفجار، انسانی باید وارد آتش شود. فناوری می‌تواند تجهیزات بهتر، ربات، پهپاد و سامانه‌های دقیق‌تر به میدان بیاورد. اما لحظه نهایی نجات همچنان به شهامت انسانی وابسته است. کسی باید آن قدم آخر را بردارد. کسی باید وارد ساختمانی شود که دیگران از آن خارج شده‌اند.

روز آتش‌نشان برای ایران امسال رنگ دیگری دارد. حافظه دو جنگ هنوز تازه است. بسیاری از تصاویر آوار، شعله و عملیات نجات همچنان در ذهن جامعه حضور دارند. تهران و شهرهای دیگر ایران در ماه‌های گذشته روزهایی را دیده‌اند که آژیر خودروهای امدادی بخشی از صدای جنگ شده بود. در همان روزها شاید بیشتر فهمیدیم که امنیت شهری پس از هر حمله نیز ادامه پیدا می‌کند و به انسان‌هایی نیاز دارد که شهر زخمی را دوباره به زندگی بازگردانند. شهری که آسیب می‌بیند، به نیروهایی نیاز دارد که بعد از ضربه دوباره آن را سرپا نگه دارند. آتش‌نشان یکی از نخستین کسانی است که این مسئولیت را برعهده می‌گیرد. حضور او میان ویرانه‌ها حامل پیامی ساده است. زندگی باید ادامه پیدا کند.

من در روز آتش‌نشان بیش از تجهیزات، لباس‌ها و خودروهای سرخ به چهره انسان‌هایی فکر می‌کنم که خستگی را پشت در ایستگاه می‌گذارند و با شنیدن زنگ مأموریت راه می‌افتند. به آتش‌نشانی فکر می‌کنم که شاید خودش پدر باشد و از میان آوار فرزند دیگری را بیرون بکشد. به جوانی فکر می‌کنم که چند ساعت پس از یک عملیات سخت دوباره روی صندلی خودروی امدادی می‌نشیند و به حادثه بعدی می‌رود. به نیروهایی فکر می‌کنم که در دو جنگ اخیر علیه کشورمان، زیر صدای انفجار و در میان خطر حملات دوباره کار کردند. شهر شاید فردای حادثه دوباره شلوغ شود، مغازه‌ها باز شوند و خودروها در خیابان حرکت کنند، ولی برای آنان هر نقطه از شهر می‌تواند خاطره انسانی باشد که نجات یافته یا انسانی که دست تقدیر فرصت نجاتش را نداده است.

آتش‌نشان ایرانی در سال‌های اخیر بار دیگر نشان داده است که قهرمانی گاهی آرام و بی‌صدا وارد تاریخ می‌شود. قهرمان می‌تواند خاک‌آلود و خسته، در سکوت از ساختمانی ویران بیرون بیاید و چند دقیقه بعد دوباره آماده مأموریت بعدی شود. ایران چنین مردان و زنانی را بارها در روزهای سخت دیده است و دو جنگ اخیر تصویر آنان را روشن‌تر از همیشه پیش چشم ما گذاشته است.

میان آتش و زندگی، فاصله گاهی تنها چند قدم است. آتش‌نشانان ایران همان چند قدم را به سوی آتش برمی‌دارند تا زندگی برای دیگران ادامه پیدا کند.