قدرت و بروکراسی

1405-08-25 08:32:34
بازدید: 108
کد خبر: 000560357
0 زمان مطالعه: 1 دقیقه
قدرت و بروکراسی

بخش هفدهم تاریخ فلسفه سیاسی

مونیخ، ژانویه ۱۹۱۹. امپراتوری آلمان فروپاشیده بود، ویلهلم دوم در تبعید به سر می‌برد و سربازان شکست‌خورده از جبهه‌های جنگ جهانی اول بازمی‌گشتند. خیابان‌ها صحنه رویارویی نیروهای انقلابی و هواداران نظم پیشین بودند و آینده سیاسی کشوری که روزگاری به اقتدار نظامی و صنعتی خود می‌بالید، در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. در میان این آشفتگی، گروهی از دانشجویان گرد هم آمدند تا سخنان مردی را بشنوند که سال‌ها درباره سازوکارهای قدرت مطالعه کرده بود. ماکس وبر در سخنرانی مشهور خود با عنوان «سیاست به‌مثابه حرفه»، از حقیقت دشواری سخن گفت که در هیاهوی انقلاب‌ها و مبارزات سیاسی کمتر به آن توجه می‌شد: سیاست‌ورزی، رویارویی با قدرت و پذیرفتن مسئولیت پیامدهای اعمال آن است.

ماکس وبر در سال ۱۸۶۴ در ارفورت، در خانواده‌ای مرفه و آشنا با سیاست به دنیا آمد. پدرش سیاست‌مداری فعال و مادرش زنی با اعتقادات مذهبی عمیق بود. تفاوت روحیات والدین، وبر را از کودکی با دو جهان متفاوت روبه‌رو کرد: جهان مناسبات قدرت و جهان تعهدات اخلاقی. او در دانشگاه‌های آلمان به مطالعه حقوق، تاریخ و اقتصاد پرداخت و در سال‌های جوانی به استادی دانشگاه رسید. بحران روحی شدیدی که پس از مرگ پدر تجربه کرد، فعالیت دانشگاهی‌اش را برای مدتی مختل ساخت. بازگشت تدریجی به پژوهش، سرآغاز دوره‌ای از زندگی فکری او بود که به بررسی پیوند میان دین، اقتصاد، اقتدار و سازمان اجتماعی اختصاص یافت.

آلمان دوران وبر با شتابی چشمگیر صنعتی می‌شد. کارخانه‌های بزرگ، شبکه‌های راه‌آهن، بانک‌ها و سازمان‌های اداری، مناسبات سنتی جامعه را دگرگون می‌کردند. وبر در پس این تحولات، فرایندی را تشخیص داد که آن را «عقلانی شدن» می‌نامید. زندگی انسان مدرن بیش از گذشته بر محاسبه، برنامه‌ریزی، تخصص و قواعد مشخص استوار می‌شد. در پژوهش مشهور «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری» که میان سال‌های ۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ منتشر شد، او رابطه برخی باورهای مذهبی پروتستانی را با انضباط کاری، پرهیز از مصرف تجملی و انباشت سرمایه بررسی کرد. برخلاف تفسیر اقتصادی مارکس از تاریخ، وبر برای اندیشه‌ها و اعتقادات مذهبی نیز در شکل‌گیری مناسبات اقتصادی و اجتماعی نقشی مستقل قائل بود.

قدرت در دستگاه فکری وبر، امکان پیش بردن اراده خویش در روابط اجتماعی، حتی در برابر مقاومت دیگران بود. او میان قدرت و سلطه تمایز قائل می‌شد. سلطه هنگامی شکل می‌گیرد که احتمال اطاعت گروهی از انسان‌ها از فرمانی مشخص وجود داشته باشد. مسئله مشروعیت اینجا اهمیت پیدا می‌کرد. فرمانروایان برای استمرار اقتدار خود به پذیرش و باور فرمان‌بران نیاز دارند. وبر می‌خواست بداند انسان‌ها بر چه اساسی حق فرمانروایی دیگران را می‌پذیرند و چه عواملی به اطاعت سیاسی صورتی پایدار می‌بخشند. پاسخ او به این پرسش، یکی از تأثیرگذارترین طبقه‌بندی‌های تاریخ جامعه‌شناسی سیاسی را پدید آورد.

وبر سه صورت آرمانی از سلطه مشروع را شناسایی کرد. سلطه سنتی بر اعتبار رسوم دیرینه و باور به قداست نظام موروثی استوار است. پادشاهی‌های دودمانی نمونه‌ای از این صورت اقتدار محسوب می‌شوند. سلطه کاریزماتیک از اعتقاد پیروان به ویژگی‌های استثنایی یک رهبر سرچشمه می‌گیرد و معمولاً در جریان بحران‌ها و دگرگونی‌های بزرگ تاریخی ظهور می‌کند. سلطه عقلانی-قانونی بر اعتبار قوانین مصوب و صلاحیت رسمی صاحبان مناصب استوار است. شهروند در این ساختار از فرمان مقام مسئول در محدوده اختیارات قانونی او اطاعت می‌کند. وبر این سه صورت را ابزارهایی برای تحلیل واقعیت سیاسی می‌دانست، زیرا حکومت‌های تاریخی غالباً ترکیبی از ویژگی‌های آنها را در خود جای داده‌اند.

دولت مدرن در اندیشه وبر با ویژگی متمایزی شناخته می‌شد. دولت جامعه‌ای انسانی است که در قلمروی مشخص، با موفقیت مدعی انحصار استفاده مشروع از زور فیزیکی است. ارتش، پلیس و دستگاه قضایی در چارچوب همین ادعا عمل می‌کنند. اهمیت تعریف وبر در تمرکز بر ابزار ویژه دولت بود. حکومت‌ها ممکن است اهداف اقتصادی، مذهبی یا فرهنگی متفاوتی داشته باشند، ولی برخورداری از اقتدار اعمال اجبار مشروع، جایگاه متمایز آنها را در ساختار جامعه تعیین می‌کند. مفهوم مشروعیت در این تعریف بیانگر پذیرش اجتماعی حق اعمال اقتدار است و لزوماً به معنای تأیید اخلاقی تمامی اقدامات حکومت محسوب نمی‌شود.

گسترش دولت مدرن با ظهور سازمانی همراه بود که وبر آن را از نیرومندترین سازوکارهای اداره جامعه می‌دانست: بروکراسی. تقسیم دقیق وظایف، سلسله‌مراتب اداری، استخدام بر اساس صلاحیت تخصصی، ثبت مکتوب تصمیم‌ها و اجرای قواعد مشخص، ویژگی‌های اصلی این ساختار بودند. دستگاه بروکراتیک امکان اداره جمعیت‌های بزرگ و فعالیت‌های پیچیده را فراهم می‌کرد و استمرار امور عمومی را از تغییر اشخاص مستقل می‌ساخت. قدرتی که در نظام‌های سنتی به شخصیت فرمانروا وابسته بود، اکنون در شبکه‌ای از سازمان‌ها، مناصب، پرونده‌ها و مقررات جریان پیدا می‌کرد. کارمند دولت می‌توانست تغییر کند، وزیر کنار برود و حتی حکومتی سقوط کند، درحالی‌که بخش بزرگی از دستگاه اداری همچنان به فعالیت خود ادامه می‌داد.

وبر در کنار کارآمدی این ساختار، خطرهای نهفته در آن را نیز تشخیص داده بود. تمرکز دانش تخصصی و اطلاعات در دستگاه اداری، به مدیران و کارگزاران قدرتی چشمگیر می‌بخشید. انسان مدرن در شبکه‌ای از مقررات، تعهدات شغلی و ضرورت‌های اقتصادی گرفتار می‌شد که رهایی از آنها دشوار بود. تصویری که بعدها با تعبیر مشهور «قفس آهنین» شناخته شد، بیانگر نگرانی وبر از همین سرنوشت بود. تمدنی که ابزارهای عقلانی را برای تسلط بر جهان توسعه داده بود، خود در معرض اسارت در ساختارهایی قرار می‌گرفت که ساخته دست انسان بودند. پیشرفت سازمانی می‌توانست با محدود شدن استقلال فرد و کاهش اختیار سیاسی همراه شود.

در سخنرانی مونیخ، وبر از دو جهت‌گیری اخلاقی در سیاست سخن گفت: اخلاق اعتقاد و اخلاق مسئولیت. سیاست‌مدار برخوردار از اخلاق اعتقاد، رفتار خود را بر پایه وفاداری به اصول و باورهای اخلاقی می‌سنجد. اخلاق مسئولیت، او را به محاسبه پیامدهای قابل پیش‌بینی تصمیم‌هایش وامی‌دارد. وبر بلوغ سیاسی را در توانایی پیوند دادن این دو می‌دید. سیاست‌مدار باید آرمانی برای پیگیری داشته باشد و در همان حال، بار عواقب تصمیم‌های خود را بر دوش بکشد. شور و اشتیاق، احساس مسئولیت و قدرت تشخیص، در نگاه او از ویژگی‌های ضروری سیاست‌ورزی بودند.

وبر در ژوئن ۱۹۲۰ در مونیخ درگذشت. دو سال بعد، اثر بزرگ او، «اقتصاد و جامعه»، پس از مرگش منتشر شد. اهمیت هشدارهای او در دهه‌های بعد آشکارتر شد، هنگامی که حکومت‌های تمامیت‌خواه اروپا از توان سازمانی دولت، دانش تخصصی و انضباط اداری برای سرکوب و کشتار گسترده بهره گرفتند.

قرن بیستم صحنه هولناک‌ترین تلاقی تمدن صنعتی و خشونت سیاسی شد. قطارها با نظمی دقیق حرکت می‌کردند، پرونده‌ها در بایگانی‌ها ثبت می‌شدند و فرمان‌ها از پله‌های سلسله‌مراتب اداری عبور می‌کردند. در پشت میزهایی که ظاهراً برای اداره منظم جامعه ساخته شده بودند، تصمیم‌هایی به اجرا درمی‌آمدند که سرنوشت میلیون‌ها انسان را رقم می‌زدند. وبر کالبد قدرت مدرن را شکافته بود و اکنون هانا آرنت در برابر ویرانه‌های اروپا، به جست‌وجوی حقیقتی هولناک برمی‌خاست: چگونه انسانی معمولی می‌تواند با انجام وظایفی به‌ظاهر معمولی، در ارتکاب جنایتی عظیم سهیم شود؟ تاریخ اندیشه سیاسی به یکی از تاریک‌ترین فصل‌های خود رسیده بود: ابتذال شر.

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

برچسب ها
نظر شما
    هیچ دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است!
تصاویر
صنایع غذایی گلها ایونا تی‌وی
محصولات غذایی هوفر
ستاره غرب آسیا
مرکز فرهنگی منتظر المهدی
بانک ملی
بازگشت به بالا
© کلیه حقوق این وب سایت برای پایگاه خبری نگاه ایرانیان نیوز محفوظ است.
website designed by InTen DigitalMarketing Agency , developed by InTen