نقد فیلم سینمایی "استخر"

«استخر» را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک کمدی موقعیت ساده یا یک فیلم سرگرم‌کننده بدنه دید؛ این فیلم، در لایه‌های زیرین خود، تلاشی است برای نمایش فروپاشی تدریجی نظم روزمره، بحران هویت خانواده طبقه متوسط، و نسبتِ میان «آبرو»، «معیشت» و «دروغ» در زیست شهری ایرانی. سروش صحت در این فیلم، همان حساسیت آشنای خود به آدم‌های معمولی، شکست‌خورده، پرحرف، دوست‌داشتنی و در عین حال درمانده را با زبانی کم‌وبیش فانتزی و موقعیت‌محور به میدان می‌آورد.

«استخر» بیش از هر چیز بر کنترل لحن استوار است. کارگردان خوب می‌داند چگونه میان طنز، تلخی، و نوعی بی‌قراری وجودی تعادل برقرار کند. فیلم نه کاملاً کمدی است و نه تمام‌قد به سمت درام می‌رود؛ بلکه در مرز میان این دو حرکت می‌کند و همین مرز باریک، امضای آشنای صحت را شکل می‌دهد. او به جای آنکه شوخی‌ها را مستقیم و ضربه‌ای بسازد، موقعیت را به گونه‌ای طراحی می‌کند که از دلِ ناتوانی آدم‌ها در فهم یکدیگر، لحظه‌های کمیک بیرون بیاید.

در فیلم، صحت سراغ خلقِ یک جهانِ معلق و ناپایدار می‌رود؛ جهانی که در آن آدم‌ها انگار نه کاملاً در واقعیت زندگی می‌کنند و نه کاملاً در رؤیا. همین انتخاب، هسته اصلی کارگردانی فیلم را می‌سازد. وی در این فیلم نیز مثل برخی آثار قبلی‌اش، به‌جای شلوغ‌کاری نمایشی، بر کنترل لحن، مکث‌ها، سکوت‌ها و رفتارهای به‌ظاهر عادی اما معنادار تکیه می‌کند. او خوب می‌داند که کمدی و درام در سینمایش از دلِ «وضعیت» می‌آیند، نه صرفاً از شوخی‌های کلامی یا اتفاقات اغراق‌شده. به همین دلیل، فیلم مدام میان خنده و حس اندوه سرگردان است و همین سرگردانی، بخشی از شخصیت خودش می‌شود.

از منظر کارگردانی، مهم‌ترین ویژگی فیلم اعتماد صحت به جزئیات رفتاری بازیگران است. او به‌جای تحمیل یک ریتم بیرونی و تند، اجازه می‌دهد شخصیت‌ها در فضا تنفس کنند. دوربین هم معمولاً با همین منطق پیش می‌رود: نه آن‌قدر عصبی و پرجنب‌وجوش که از حال‌وهوای فیلم بیرون بزند، و نه آن‌قدر منفعل که صحنه‌ها بی‌رمق شوند. نتیجه این است که «استخر» بیشتر از آن‌که روی «اتفاق» بنا شود، روی حس تعلیق و ناتمامی استوار است. این تعلیق، برای فیلمی با گرایش فانتزی، انتخابی هوشمندانه است؛ چون به جهان اثر اجازه می‌دهد از منطق عادی فاصله بگیرد، بی‌آنکه کاملاً به مرز تصنع برسد.

تحلیل بازی‌ها در فیلمی با اتمسفر «استخر»، نیازمند واکاوی نحوه تعامل این بازیگران با جهانِ «صحت‌وار» فیلم است. این فیلم، میدانِ تقابلِ جنس‌های مختلف بازیگری است که هر کدام سهم متفاوتی در شکل‌گیری روایت دارند.

امین حیایی بر اساس اغلب کاراکترهایش برای مهارِ انرژی همیشگی خویش در تلاش است. وی قامت مردی ظاهر می‌شود که سعی دارد نوعی ثبات و نظم را در میان آشفتگی‌های فانتزی فیلم حفظ کند. بزرگ‌ترین چالش حیایی در این فیلم، مهارِ آن انرژیِ ذاتی و همیشگی‌اش است و تعادل میان واقعیات و چالش‌های زندگی مشترکش با شخصیت کودک‌گونه و ساده‌اش. مخاطب سینمای ایران حیایی را با اکت‌های بیرونی و انرژی بالا می‌شناسد؛ اما اینجا سروش صحت از او می‌خواهد تلفیقی از انرژی همراه با نمایش «خمودگی» و «فرسودگی» یک مرد طبقه متوسط نشان دهد. او به‌خوبی توانسته است این انفعالِ دردناک را بازی کند. آنجایی که حیایی در برابرِ موقعیت‌های عجیب فیلم، نه با واکنش‌های هیجانی، بلکه با «سکوت» و «نگاه‌های سرگردان» پاسخ می‌دهد، به شخصیت عمق می‌بخشد. او در نقش پدری که تلاش دارد در چشمان پسرش و همسرش، همچنان «تکیه‌گاه» به نظر برسد اما در درون فروپاشیده، موفق عمل کرده است.

سحر دولتشاهی در این فیلم یکی از دقیق‌ترین بازی‌های خود را ارائه می‌دهد. بازی او در «استخر» به شدت متکی بر میزانسن‌های داخلی است. دولتشاهی نقشی را ایفا می‌کند که بارِ عاطفی فیلم روی دوش اوست. او در اینجا نقش زنی را بازی می‌کند که در جست‌وجوی معنا در فضایی سورئال است. و خواسته‌های ساده یک همسر معمولی را با زبان خاص خویش ایفا می‌کند (می‌دونی چند وقته منو بغل نکردی؟)...... دولتشاهی در استفاده از «میمیک» بسیار هوشمندانه عمل می‌کند. جایی که دیالوگ‌ها به سمتِ بی‌معنایی می‌روند، بازیِ دولتشاهی حکم لنگرگاه را دارد و تماشاگر را به «احساس» فیلم متصل می‌کند. او به‌خوبی توانسته «خستگیِ یک رابطه» را بدون نیاز به فریاد زدن، در نوع راه رفتن و لحن بیانش بازتولید کند. دولتشاهی در این فیلم نشان می‌دهد که بازیگرِ «لحظه‌هایِ درونی» است، نه «اتفاق‌هایِ بیرونی.»

از سوی دیگر حضور پسر سروش صحت (سورنا صحت) در نقش پسر این زوج، یکی از هوشمندانه‌ترین انتخاب‌های کارگردان است. حضور او در نقش «فرزند»، به فیلم وجهی صمیمانه و واقعی بخشیده که بازیگران حرفه‌ای به‌تنهایی قادر به ایجاد آن نبودند.

بازی او برخلافِ بازیگران حرفه‌ای، عاری از تکنیک‌های خودآگاهانه است. او در مقابل دوربین، «حضور» دارد نه «بازی». همین سادگی و بداهتِ رفتاری، باعث شده تا شخصیتِ پسر، به عنوانِ نقطه مقابلِ دنیای پیچیده و گاهی مضحکِ والدینش، کاملاً باورپذیر جلوه کند. او در واقع تماشاگر را به یادِ همان کودکی/نوجوانیِ بی‌آلایشی می‌اندازد که والدین درگیرِ دنیای بزرگسالان، آن را فراموش کرده‌اند. حضور او به فیلم وزنِ عاطفیِ اصیلی داده است.

از دیگر نقاط قوت فیلم بازی خمسه در نقش پدرزن است. او نمادی از آدم‌های فراموش‌شده یا حاشیه‌ای در جهانِ فیلم است. خمسه به‌خوبی متوجه شده است که سروش صحت نمی‌خواهد او «بخنداند»، بلکه می‌خواهد او «حضورِ مبهمِ یک ناظر» را ایفا کند. او با حرکاتِ آرام و کلامِ بریده‌بریده‌اش، به فضای فانتزی فیلم کمک کرده است. خمسه اینجا بیش از آن‌که یک شخصیت با عقبه داستانی مشخص باشد، یک «نشانه» است؛ نشانه‌ای از کهن‌سالی، یا شاید وجدانی بیدار که در فضای مه‌آلود فیلم، گهگاه سر بر می‌آورد.

به طور کلی کارگردان در انتخاب و هدایت بازیگران، به دنبال یک «یکدستیِ لحن» بوده است. تضاد میان انرژیِ کنترل‌شده حیایی، درون‌گراییِ دولتشاهی، سادگیِ پسر، و فضایِ ابزوردِ خمسه، یک ترکیب‌بندی درست ایجاد کرده است. اگر در جایی از فیلم بازی‌ها به چشم نمی‌آیند، دقیقاً به خاطر همان رویکردی است که کارگردان در نظر داشته: «آدم‌ها در این فیلم مهم‌تر از بازیِ بازیگران هستند.» این، شاید بزرگ‌ترین ستایش برای بازیگران فیلم باشد که توانسته‌اند در خدمتِ فضای کلی اثر، «خود» را کمرنگ کنند.

استخر در این فیلم، یک «مکانِ گذار» است. جایی که آدم‌ها در آن لباس‌های رسمی‌شان را درمی‌آورند و لخت می‌شوند (نه لزوماً به معنای فیزیکی، بلکه به معنای روانی). در این فضای آبی‌رنگ و ایزوله، همه‌ی استرس‌ها و هیاهوی شهر به نوعی «سکوتِ آبی» تبدیل می‌شود. فانتزی فیلم از همین‌جا ناشی می‌شود: چطور ممکن است آدم‌ها در چنین فضای محصوری، این‌قدر با دنیای بیرونِ پر از آشوب ارتباط‌شان قطع باشد؟ این قطع ارتباط، همان لایه‌ی فانتزی است که به مخاطب اجازه می‌دهد مسائل را نه با منطقِ خشکِ «چرا این اتفاق افتاد؟» بلکه با منطقِ «این اتفاق چه حسی در ما ایجاد کرد؟» ببیند.

ما با دیدن این فیلم به «اتفاقِ خنده‌دار» نمی‌خندیم، بلکه به «شخصیتِ بیچاره» می‌خندیم که در موقعیتی قرار گرفته که راه فراری از آن ندارد. وقتی کاراکترها در موقعیت‌های ابزورد گیر می‌کنند و با خونسردیِ عجیبی سعی می‌کنند منطقی رفتار کنند، تضاد ایجاد می‌شود و این تضاد، خنده به همراه می‌آورد. این همان خنده‌ای است که بلافاصله بعد از آن، تهِ دل آدم خالی می‌شود؛ چون می‌فهمیم خودمان هم گاهی در همین موقعیت‌ها، چنین رفتارِ مضحکی داریم.

فیلم در اصل فانتزی است، که به فیلم «فاصله» و «آرامش» می‌دهد. دیالوگ‌های واقع‌گرایانه دارد، که فیلم را به «گوشت و خون» و «تجربه انسانی» متصل می‌کند. و کمدیِ نهفته، که از بارِ تراژیکِ ماجرا می‌کاهد و تماشاگر را «همدل» می‌کند.

سروش صحت در این فیلم به ما یادآوری می‌کند که زندگی، میانِ همین سه وضعیت در نوسان است: ما گاهی در رؤیا زندگی می‌کنیم (فانتزی)، گاهی درگیرِ گفت‌وگوهای بی‌پایانِ روزمره‌ایم (واقعیت) و گاهی فقط برای زنده ماندن، مجبوریم به حماقت‌های خودمان بخندیم (کمدی). این فیلم نه یک داستان با شروع و پایان کلاسیک، که یک «مقطع» از زندگی است که در آن «بودن» بر «انجام دادن» اولویت دارد.

اگر از طرفداران سبکِ سروش صحت هستید، اگر سریال‌های «لیسانسه‌ها» یا فیلم‌هایی مثل «جهان با من برقص» را دوست داشته‌اید و آن لحنِ «غمِ خندان» یا «تلخیِ شیرین» برایتان جذاب است، «استخر» برای شما ساخته شده است. این فیلم عصاره‌ی سینمایِ اندیشه‌ورزِ صحت است. اگر درگیرِ دغدغه‌های طبقه متوسط هستید و دوست دارید فیلمی را ببینید که آینه‌ای باشد بر سردرگمی‌ها، ترس‌ها و بحران‌هایِ انسانِ امروز، این فیلم برای شما حکمِ یک آینه را دارد.

اگر می‌خواهید فیلمی ببینید که بعد از تمام شدن، بلافاصله آن را فراموش نکنید و بخشی از حال‌وهوایِ شخصیت‌هایش (با تمامِ حماقت‌ها و تنهایی‌هایشان) تا چند روز در ذهنتان بماند، تماشای آن را اکیداً توصیه می‌کنم. این فیلمی است که باید با حوصله و «آرامش» به تماشایش نشست؛ نه در حالی که منتظرِ یک اتفاقِ بزرگ هستید.