نقد فیلم سینمایی "اسکورت"

«اسکورت»؛ جاده‌ای میان قانون و نان

«اسکورت» در ظاهر فیلمی درباره سرعت، تعقیب‌وگریز، خودروهای شوتی و یک مأمور قانون است، اما در لایه عمیق‌تر، فیلمی درباره انتخاب است؛ انتخابی که وقتی پای نان، رفاقت، بیماری و ضرورت به میان می‌آید، دیگر به سادگی نمی‌توان آن را در دوگانه خیر و شر تعریف کرد. یوسف حاتمی‌کیا در دومین تجربه بلند سینمایی خود کوشیده است یک اکشن جاده‌ای را به میدان مواجهه اخلاق و معیشت تبدیل کند؛ تلاشی که در اجرا اغلب موفق است، اما در فیلمنامه و عمق شخصیت‌ها هنوز به همان اندازه که در فرم جسور است، جسارت ندارد.

فیلمی که از یک موقعیت خوب شروع می‌شود

«اسکورت» ایده بسیار خوبی برای شروع یک فیلم دارد: مأمور قانون در موقعیتی قرار می‌گیرد که مجبور می‌شود در کنار کسی قرار بگیرد که تا چندی پیش وظیفه‌اش تعقیب او بوده است. این موقعیت، بالقوه یک تضاد اخلاقی قدرتمند ایجاد می‌کند.

اصلان، سربازی که باید مقابل شوتی بایستد، ناگهان خودش در موقعیتی قرار می‌گیرد که برای حل یک مسئله شخصی و انسانی، باید به همان جهان وارد شود. فیلم در مقاطعی به جای آنکه اجازه دهد موقعیت سخن بگوید، خودش شروع به توضیح دادن می‌کند. این نخستین فاصله فیلم با یک اثر بزرگ‌تر است.

مشکل اصلی «اسکورت»؛ فیلمنامه از کارگردانی عقب‌تر است

به اعتقاد برخی منتقدان و مخاطبان، بزرگ‌ترین مسئله «اسکورت» نه اکشن است، نه فیلمبرداری و نه بازی‌ها بلکه مشکل اصلی، فیلمنامه است. حاتمی‌کیا به عنوان کارگردان، جهان فیلم را بهتر از نویسنده آن می‌شناسد؛ چون هر دو خود او هستند. اما در مقام فیلمنامه‌نویس، گاهی عجله دارد. برخی اتفاق‌ها باید زمان بیشتری برای شکل گرفتن داشته باشند. انگیزه‌های بعضی شخصیت‌ها نیازمند زمینه‌چینی بیشتری است و رابطه عاطفی میان آدم‌ها می‌توانست بسیار پیچیده‌تر و چندلایه‌تر باشد.

امیر جدیدی در نقش اصلان انتخاب درستی است؛ اما خود شخصیت اصلان ظرفیت بسیار بیشتری از آنچه فیلم به او داده دارد.

اصلان قلب اخلاقی فیلم است. او نماینده انسانی است که میان «آنچه باید انجام دهد» و «آنچه دلش می‌خواهد انجام دهد» گرفتار شده است. مخاطب  در خلال تماشای فیلم، بیشتر کنجکاو ترس‌های او می‌شود. تا دریابد چه چیزی او را به این نقطه رسانده است. در واقع تناقض درونی‌اش را بدون لحاظ نتیجه مشاهده می‌کند. جدیدی تلاش می‌کند خلأ فیلمنامه را با بازی کنترل‌شده خود جبران کند. وی برای جذاب کردن شخصیت، بیش از اندازه به دیالوگ وابسته نیست. نگاه، سکوت، بدن و واکنش‌هایش در بسیاری از صحنه‌ها بهتر از دیالوگ‌ها شخصیت را تعریف می‌کنند. یکی از نقاط قوت بازی امیر جدیدی در فیلم همین است.

اصلان وقتی سکوت می‌کند، گاهی بیشتر از زمانی که حرف می‌زند، قابل فهم است.

هدی زین‌العابدین؛ شخصیت زن، نه ابزار قصه . هلما یکی از جذاب‌ترین عناصر «اسکورت» است. چون فیلم می‌توانست به آسانی او را به یک «زن گرفتار» تبدیل کند؛ اما این اتفاق به شکل کامل رخ نمی‌دهد.هلما خودش تصمیم می‌گیرد.خودش رانندگی می‌کند. خودش خطر را می‌پذیرد و در بسیاری از لحظات، حتی از مردان اطرافش مسلط‌تر است و بازی‌اش را بر پایه مظلوم‌نمایی بنا نمی‌کند. در شخصیت او نوعی خشونت فروخورده و خستگی وجود دارد؛ خستگی انسانی که مدت‌هاست در شرایطی زندگی می‌کند که انتخاب‌هایش کمتر از آن چیزی است که می‌خواهد.

یکی از فرصت‌های خوب به کارگرفته شده فیلم، رابطه میان اصلان و هلما است. این رابطه فقط یک رابطه دو شخصیت نیست.

در واقع این رابطه دو سوی یک مسئله است: قانون و ضرورت، نظم و بقا و در نهایت وظیفه و زندگی.

فیلم از این تضاد عمق روانی شخصیت‌ها استفاده نموده، از آن برای جلو بردن داستان استفاده می‌کند.فیلم هم یک اکشن اجتماعی خوب را نشان داده و هم آن را به یک درام اخلاقی جدی‌تر تبدیل می‌کند.

کارگردانی نقطه قوت جدی فیلم است. حاتمی‌کیا در ساخت موقعیت‌های پرتنش، استعداد قابل توجهی دارد. او می‌فهمد که اکشن فقط سرعت نیست بلکه یعنی تعلیق، اطلاعات، موقعیت و انتظار. در بهترین سکانس‌های فیلم، تماشاگر فقط منتظر تصادف یا تعقیب نیست؛ منتظر تصمیم است که نکته‌ای حائز اهمیت است. ماشین‌ها فقط وسیله رفت‌وآمد نیستند؛ گاهی شخصیت‌اند.

حرکتشان، فاصله‌شان، سرعتشان و حتی سکوتشان اطلاعات روایی تولید می‌کند. این رویکرد نشان می‌دهد حاتمی‌کیا به زبان بصری اکشن توجه کرده است.

گزارش‌های جشنواره‌ای از فیلم نیز بر توانایی در ساخت سکانس‌های اکشن و کنترل ریتم تأکید کرده‌اند.

جاده؛ بهترین شخصیت فیلم

جاده مهم‌ترین شخصیت «اسکورت» است.در واقع نقش جاده در فیلم فقط محل وقوع اتفاقات نیست بلکه، وضعیت روانی آدم‌هاست.وقتی خودروها حرکت می‌کنند، شخصیت‌ها فرصت پنهان شدن ندارند. وقتی سرعت بالا می‌رود، تصمیم‌گیری هم سریع‌تر می‌شود.و وقتی خطر نزدیک می‌شود، اخلاق به یک مسئله عملی تبدیل می‌شود. این همان چیزی است که فیلم را از یک فیلم صرفاً پلیسی جدا می‌کند. حاتمی‌کیا به شکل هوشمندانه‌ای جغرافیای جاده را وارد درام کرده است. آدم‌های فیلم در فضای بسته خودرو گرفتارند و در عین حال در پهنه‌ای بسیار بزرگ حرکت می‌کنند واین تناقض بصری بسیار برای مخاطب جذاب و زیباست.

فیلمبرداری در «اسکورت» از نقاط قوت اثر است. دوربین در لحظات مناسب اجازه می‌دهد عظمت جغرافیای جاده دیده شود و در لحظات دیگر، به فضای بسته خودروها نزدیک می‌شود. این جابه‌جایی میان نمای باز و فضای بسته، همان وضعیت روانی شخصیت‌ها را بازتاب می‌دهد. در نمای باز، انسان کوچک است. در داخل خودرو، انسان گرفتار است. و این دقیقاً همان چیزی است که فیلم می‌خواهد درباره شخصیت‌هایش بگوید. این مسئله در اکشن بسیار مهم است، زیرا اگر تماشاگر نداند چه کسی کجاست و چه اتفاقی در حال رخ دادن است، هیجان تبدیل به آشفتگی می‌شود.

سینمای ایران در سال‌های اخیر فیلم‌های اکشن داشته، اما تعداد آثاری که واقعاً اکشن را به عنوان زبان اصلی سینما جدی بگیرند، چندان زیاد نیست. «اسکورت» از این نظر اتفاق مهمی است. فیلم نمی‌ترسد از ماشین، سرعت، جاده، خطر و برخورد استفاده کند

در فیلم جاده‌ای، صدا اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. صدای موتور، لاستیک، ترمز، برخورد و حتی سکوت داخل خودرو می‌تواند میزان اضطراب را تغییر دهد. فیلم در این زمینه عملکرد قابل قبولی دارد. در برخی لحظات، تماشاگر خطر را پیش از آنکه کامل ببیند، از طریق صدا احساس می‌کند.

شوتی‌ها؛ موضوعی که فیلم را سیاسی نمی‌کند، اجتماعی می‌کند

مهم‌ترین امتیاز محتوایی فیلم آن است که شوتی‌ها را صرفاً به عنوان «قاچاقچی» نمی‌بیند. حاتمی‌کیا به مسئله‌ای نگاه می‌کند که پشت این پدیده وجود دارد: اقتصاد، بیکاری، مرز، معیشت و خطر.

خود فیلمساز نیز هنگام صحبت درباره فیلم تأکید کرده که قصد تطهیر شوتی‌ها را نداشته و دغدغه‌اش آدم‌هایی بوده که برای نان، جانشان را به خطر می‌اندازند.

اما ارزش فیلم در جایی است که مخاطب را مجبور می‌کند این دو مسئله را همزمان ببیند: شوتی‌گری می‌تواند جرم باشد؛ اما شوتی می‌تواند یک انسان گرفتار هم باشد. این دو گزاره الزاماً یکدیگر را نقض نمی‌کنند.

«اسکورت» بیشتر به وجه انسانی مسئله علاقه دارد تا تحلیل ساختاری آن و این انتخاب برای یک فیلم سینمایی کاملاً قابل قبول است. فیلم درد را نشان می‌دهد، اما الزاماً ریشه تمام درد را کالبدشکافی نمی‌کند.

باید امیدوار بود یوسف حاتمی‌کیا در فیلم‌های بعدی بیشتر از این مسیر فاصله بگیرد و امضای شخصی خود را تثبیت کند.

«اسکورت» چرا فیلم مهمی است، حتی اگر فیلم کاملی نباشد؟

چون در سینمای امروز ایران، ساخت فیلمی که هم سرگرمی داشته باشد و هم مسئله اجتماعی، کار ساده‌ای نیست. یک طرف خطر ابتذال و صرفاً سرگرم‌کننده شدن وجود دارد و طرف دیگر خطر شعارزدگی.«اسکورت» بین این دو ایستاده است..

«اسکورت» نه یک شاهکار، بلکه یک فیلم امیدوارکننده و قابل دفاع در سینمای اکشن اجتماعی ایران می‌باشد فیلمی که شاید مهم‌ترین دستاوردش این باشد که نشان می‌دهد می‌توان در سینمای ایران فیلم اکشن ساخت، بدون آنکه ضرورتاً مخاطب را از فکر کردن محروم کرد.این فیلم، بیش از آنکه فیلمی درباره شوتی‌ها باشد، فیلمی درباره انسان‌هایی است که در شرایط دشوار، مجبور می‌شوند میان قانون و زندگی یکی را انتخاب کنند؛ اکشنی خوش‌ساخت و جسور که  از یک فیلم خوب به یک اثر ماندگار تبدیل می‌شود.