نقد فیلم سینمایی "جانشین"

«جانشین»؛ وقتی قهرمان، میان تاریخ و سینما گم می‌شود

 «جانشین» می‌توانست یکی از آن فیلم‌های دفاع مقدسی باشد که یک شخصیت کمترشناخته‌شده را از دل تاریخ بیرون می‌کشد و به یک قهرمان سینمایی ماندگار تبدیل می‌کند؛ اما فیلم در فاصله میان «ثبت یک زندگی» و «ساختن یک درام» گرفتار می‌شود. مهدی شامحمدی پس از «مجنون»، بار دیگر به سراغ یک شخصیت واقعی از تاریخ دفاع مقدس رفته است؛ این بار شهید حسین املاکی، جانشین لشکر قدس گیلان و یکی از چهره‌های مؤثر در عملیات نصر ۴. نتیجه، فیلمی است که از حیث موضوع و اهمیت تاریخی قابل اعتناست، در برخی لحظات از نظر فضاسازی و صحنه‌های جنگی قدرت دارد و آرمان درویش نیز تلاش قابل توجهی برای نزدیک شدن به شخصیت اصلی انجام می‌دهد، اما در فیلمنامه، شخصیت‌پردازی و انسجام روایی، هنوز فاصله محسوسی با یک فیلم دفاع مقدس ماندگار دارد.

داستان فیلم؛ مردی که حافظه‌اش را از دست می‌دهد

«جانشین» برشی از زندگی شهید حسین املاکی را روایت می‌کند؛ فرمانده‌ای که درگیر مأموریت‌های شناسایی و آماده‌سازی عملیات نصر ۴ در منطقه بانه و جبهه غرب است. فیلم، در کنار فضای عملیاتی، حادثه‌ای را به عنوان یکی از موتورهای دراماتیک خود انتخاب می‌کند: حسین در پی یک حادثه حافظه‌اش را از دست می‌دهد و باید در شرایطی دشوار، هم با وضعیت جسمی و ذهنی خود کنار بیاید و هم مأموریتی را که با آن درگیر است دنبال کند.

این ایده در نگاه نخست بسیار جذاب است. یک فرمانده اطلاعات و شناسایی که بخشی از حافظه خود را از دست داده، در حالی که اطلاعاتی حساس درباره یک عملیات در اختیار اوست، بالقوه می‌تواند در مرکز یک تریلر جنگی قرار بگیرد؛ فیلمی که جنگ را نه فقط از دریچه گلوله و خاکریز، بلکه از مسیر ذهن، حافظه، اضطراب و مسئولیت انسانی روایت کند.

قهرمان فیلم چه کسی است؟

یکی از جذاب‌ترین نکات «جانشین»، انتخاب حسین املاکی به عنوان شخصیت مرکزی است.

سینمای دفاع مقدس در ایران بارها سراغ شخصیت‌هایی رفته که مخاطب از قبل درباره آنها اطلاعات فراوانی دارد. اما املاکی، دست‌کم برای مخاطب عمومی سینما، چهره‌ای کمتر دیده‌شده است. همین انتخاب می‌توانست به فیلم فرصت بدهد تا به جای بازسازی دوباره تصویر آشنای «فرمانده قهرمان»، شخصیت انسانی تازه‌ای خلق کند.

فیلمنامه؛ ایده‌ای قوی که قربانی تعدد روایت‌ها می‌شود

اصلی‌ترین مشکل «جانشین» نه در موضوع، نه در بازی‌ها و حتی نه در صحنه‌های جنگی، بلکه در فیلمنامه است.

فیلم چند ماده خام بسیار مناسب برای یک درام قدرتمند در اختیار دارد: یک شخصیت واقعی و کمتر روایت‌شده؛ یک عملیات مهم تاریخی؛ فضای اطلاعاتی و شناسایی؛ مأموریت‌های پرخطر؛ بحران حافظه؛ حضور نیروهای مخالف در فضای شهری و در نهایت، تضاد میان مسئولیت فردی و وظیفه جمعی، که هرکدام از این عناصر می‌توانستند به تنهایی ستون یک فیلم باشند و مشکل زمانی ایجاد می‌شود که فیلم می‌خواهد همه آنها را با هم حمل کند.

«جانشین» در بعضی موقعیت‌ها اطلاعات زیادی درباره عملیات و شخصیت اصلی در اختیار مخاطب می‌گذارد، اما فرصت کافی برای تبدیل این اطلاعات به تجربه عاطفی فراهم نمی‌کند. به بیان ساده‌تر: فیلم درباره آدم مهمی حرف می‌زند، اما همیشه نمی‌تواند این اهمیت را به یک تجربه سینمایی تبدیل کند.

عنوان «جانشین»؛ یکی از بهترین ایده‌های فیلم

عنوان فیلم اما بسیار قابل تأمل است. «جانشین» فقط یک عنوان نظامی نیست؛ می‌تواند معنای استعاری نیز داشته باشد. جانشین کسی است که باید جای دیگری را پر کند؛ اما در دل جنگ، این جایگزینی معنای پیچیده‌تری پیدا می‌کند. آدم‌ها می‌آیند و می‌روند، فرماندهان عوض می‌شوند، نیروها جای یکدیگر را می‌گیرند و آنچه باقی می‌ماند، مأموریت است. از این منظر، عنوان فیلم می‌تواند درباره فرد و جمع باشد؛ درباره اینکه آیا قهرمان تاریخ، یک فرد است یا مجموعه‌ای از انسان‌هایی که در کنار یکدیگر یک اتفاق تاریخی را شکل داده‌اند. اما فیلم نمی‌تواند این ایده را تا پایان به یک نظام معنایی منسجم تبدیل کند.

کارگردانی؛ وقتی فضا از شخصیت جلو می‌زند

شامحمدی در ساخت موقعیت‌های جنگی توانمندتر از هدایت روابط انسانی است. وقتی نیروها در موقعیت عملیاتی قرار می‌گیرند، دوربین اعتماد بیشتری به محیط دارد. اما وقتی فیلم وارد روابط خانوادگی و عاطفی می‌شود، میزانسن‌ها در بعضی لحظات معمولی‌تر می‌شوند. این تفاوت باعث می‌شود دو فیلم را همزمان ببینیم: یک فیلم جنگی که می‌خواهد پرتنش باشد و یک درام خانوادگی که هنوز نتوانسته روابط خود را به اندازه کافی بسازد.

بازی‌های بازیگران؛ درست اما نه کاملا کافی

آرمان درویش در نقش حسین املاکی انتخاب قابل توجهی است. او سعی می‌کند شخصیت را با کمترین میزان اغراق بازی کند.

چنین نقش‌هایی به‌راحتی می‌توانند به سمت بازی‌های حماسی و کلیشه‌ای بروند. یک فرمانده با نگاه‌های سنگین، صدای محکم و دیالوگ‌های شعاری که البته درویش تلاش می‌کند از این دام فاصله بگیرد. به‌خصوص در لحظاتی که شخصیت در سکوت قرار دارد، بازی او بهتر دیده می‌شود.

اما مسئله این است که این بازیگر نمی‌تواند تنهایی یک شخصیت را خلق کند، وی به رابطه،گذشته،کشمکش و به تصمیم‌های دشوار نیاز دارد که «جانشین» در بعضی از این موارد، دست بازیگر را می‌بندد. امیر آقایی، از سوی دیگر، بازیگری است که حضورش به صحنه وزن می‌دهد، وی از آن بازیگرانی است که حتی در نقش‌های مکمل نیز معمولاً تلاش می‌کند شخصیت را از سطح تیپ بالاتر ببرد.اما اینجا هم به یک مشکل قدیمی و همیشگی فیلم‌ها برمی‌خوریم که، شخصیت‌های خوب، همیشه فرصت کافی برای زندگی کردن پیدا نمی‌کنند. اگر نقش‌ها فرصت داشته باشند که در کنار قهرمان رشد کنند، جهان فیلم بزرگ‌تر می‌شود. در غیر این صورت، بازیگر صرفاً یک وظیفه روایی را انجام می‌دهد. در میان بازیگران فیلم، شکیب شجره نیز ظرفیت قابل توجهی دارد. نقشی که او ایفا می‌کند به دلیل تفاوت لحن و جنس شخصیت، امکان ایجاد تضاد بیشتری در فضای فیلم دارد. این تضاد برای فیلم مهم است؛ چون «جانشین» بیش از هر چیز نیازمند شخصیت‌هایی است که جهان قهرمان را به چالش بکشند. هرچه دشمن یا مخالف، انسانی‌تر و پیچیده‌تر باشد، قهرمان نیز واقعی‌تر دیده می‌شود.

فیلمبرداری «جانشین» در ایجاد فضای جنگی موفق است. فضای کوهستانی، جغرافیای کردستان و موقعیت‌های عملیاتی به فیلم هویت بصری می‌دهند. «جانشین» قاب‌های خوب کم ندارد؛ اما قاب‌های ماندگار آن کمتر است. در برخی صحنه‌های جنگی، تصویر بیشتر وظیفه بازسازی دارد تا خلق زبان بصری شخصی و برای فیلمی در این مقیاس، این مسئله قابل تأمل است.

صحنه‌های جنگ؛ جایی که «جانشین» نفس می‌کشد

اگر بخواهیم یک بخش فیلم را انتخاب کنیم که بیشترین انرژی سینمایی را دارد، صحنه‌های عملیاتی است. اینجا شامحمدی به جهان خودش مسلط‌تر است. تنش، حرکت، جغرافیا و خطر بهتر کنار هم قرار می‌گیرند و مخاطب در این لحظات کمتر به ضعف‌های روایی فکر می‌کند و این دقیقاً همان چیزی است که یک فیلم جنگی به آن نیاز دارد: نه اینکه فقط بگوید جنگ چه بوده، بلکه کاری کند که مخاطب برای لحظاتی احساس کند در دل موقعیت قرار گرفته است.

اما جلوه‌های ویژه یک مشکل دارند: دیده می‌شوند، جلوه ویژه خوب، نباید همیشه به رخ کشیده شود. وقتی انفجار یا تیراندازی بیش از آنکه بخشی از جهان فیلم باشد، به عنوان یک «نمایش فنی» دیده شود، مخاطب از موقعیت خارج می‌شود.

در سینمای جنگ، بهترین جلوه ویژه آن است که تماشاگر بعد از دیدنش نگوید: «چه جلوه ویژه خوبی!»، بلکه بگوید: «چه اتفاق وحشتناکی افتاد.»

یکی از مشکلات فیلم، ریتم است. فیلم در ابتدا انرژی مناسبی دارد، اما در میانه دچار افت می‌شود. خرده‌روایت‌ها زیاد می‌شوند.

و برخی صحنه‌ها بیشتر از آنچه دراماتیک بودنشان اجازه می‌دهد، باقی می‌مانند. به نظر «جانشین» می‌توانست با یک تدوین جسورانه‌تر، فیلم بهتری باشد.

موسیقی و صدا؛ جایی برای سکوت بیشتر

فیلم جنگی معمولاً به موسیقی حماسی وسوسه می‌شود. اما «جانشین» هرچه کمتر احساسات را توضیح دهد، بیشتر می‌تواند مخاطب را درگیر کند.گاهی صدای قدم‌ها، نفس‌های یک سرباز، صدای بی‌سیم یا سکوت پیش از یک درگیری، از موسیقی مؤثرتر است. در چنین فیلمی، سکوت می‌تواند خودش تبدیل به موسیقی شود. «جانشین» در بخش‌هایی از این ظرفیت استفاده می‌کند، اما می‌توانست بیشتر به آن اعتماد کند.

و یک پرسش مهم درخصوص فیلم، آیا فیلم قهرمان‌ساز است؟

پاسخ این است: نه به معنای کلاسیک. فیلم تلاش دارد املاکی را از حالت یک مجسمه تاریخی بیرون بیاورد و او را به یک انسان نزدیک کندکه بسیار ارزشمند است.اما برای رسیدن به آن، باید شخصیت بیشتر در موقعیت‌های خصوصی قرار می‌گرفت.

مخاطب امروز الزاماً با شناخت قبلی از شهید املاکی وارد سالن نمی‌شود. بنابراین فیلم باید خودش دلیل علاقه‌مند شدن به این شخصیت را بسازد. این یکی از مهم‌ترین وظایف یک فیلم بیوگرافیک است. قرار نیست مخاطب صرفاً چون شخصیت واقعی بوده، تحت تأثیر قرار بگیرد. سینما باید شخصیت واقعی را دوباره کشف کند. «جانشین» در معرفی تاریخی املاکی موفق‌تر از کشف سینمایی اوست.

 و در نهایت،«جانشین» فیلمی است که سوژه مهمی دارد، اما هنوز نتوانسته تمام ظرفیت آن سوژه را به سینما تبدیل کند.

فیلم در فضاسازی جنگ، برخی صحنه‌های عملیاتی، انتخاب بازیگران و تلاش برای بازنمایی بخشی کمتر دیده‌شده از تاریخ دفاع مقدس، امتیازهای قابل توجهی دارد. اما در سوی دیگر، فیلمنامه پراکنده، شخصیت‌پردازی ناقص، افت ریتم و ناتوانی در ایجاد یک خط عاطفی قدرتمند، مانع آن شده‌اند که فیلم به یک اثر ماندگار تبدیل شود. اگر منصفانه بنگریم، «جانشین» نه فیلمی شکست‌خورده است و نه اثری که بتوان به‌سادگی از کنار آن گذشت.

کلام آخر: اگر «جانشین» فقط می‌خواست بگوید حسین املاکی چه کسی بود، فیلم در بخش‌هایی موفق است. اما اگر می‌خواست کاری کند که مخاطب بعد از خروج از سالن احساس کند حسین املاکی را شناخته است، هنوز به آن نقطه نرسیده.تفاوت این دو، تفاوت میان یک فیلم تاریخی قابل احترام و یک فیلم سینمایی ماندگار است.

و شاید مهم‌ترین درس «جانشین» برای سینمای دفاع مقدس همین باشد: قهرمانان جنگ آن‌قدر بزرگ هستند که برای بزرگ نشان دادنشان، نیازی به اغراق نداریم؛ کافی است اجازه بدهیم انسان بودنشان را ببینیم.

«جانشین» فیلمی است که ارزش سوژه‌اش از کیفیت نهایی اجرایش بیشتر است؛ اما همین که فیلمساز سراغ چهره‌ای کمتر روایت‌شده رفته و تلاش کرده جنگ را از زاویه‌ای فراتر از خاکریز ببیند، می‌تواند نقطه شروعی برای ادامه مسیری باشد که در آثار بعدی شامحمدی، اگر فیلمنامه با دقت و وسواس بیشتری نوشته شود، به نتایج پخته‌تری برسد