انقلاب اندیشه
بخش یازدهم تاریخ فلسفه سیاسی
تابستان ۱۷۸۹، پاریس دیگر همان شهر چند ماه پیش نبود. خیابانها از جمعیت پر میشدند، خبرها با شتاب از قهوهخانهها به میدانها میرسیدند و واژههایی که سالها در کتابها و محافل روشنفکری درباره آنها بحث شده بود، آرامآرام وارد زبان مردم میشدند. آزادی، برابری، ملت، قانون و حق دیگر مفاهیمی محصور در رسالههای فلسفی نبودند. جامعهای که قرنها زیر سایه سلطنت، اشرافیت و امتیازات موروثی زندگی کرده بود، اکنون درباره سرچشمه قدرت سؤال میکرد. چند هفته بعد، سقوط باستیل به یکی از نمادهای آغاز انقلاب فرانسه تبدیل شد، ولی انقلاب سیاسی پیش از آن در ذهن اروپاییان آغاز شده بود. قرن هجدهم مدتها بود که پایههای فکری نظم قدیم را زیر پرسش برده و نسلی از متفکران، جهان سیاست را در برابر معیار تازهای قرار داده بودند: عقل.
ریشههای روشنگری را باید در تحولات علمی، فلسفی و سیاسی سدههای پیشین جستوجو کرد. انقلاب علمی تصویری تازه از طبیعت ساخته بود و موفقیت کسانی چون نیوتن این امید را پدید آورده بود که جهان انسانی نیز بتواند با مشاهده، استدلال و کشف قوانین عمومی فهمیده شود. اگر حرکت سیارات و سقوط اجسام از قواعدی قابل شناخت پیروی میکردند، شاید جامعه، حکومت و رفتار انسان نیز موضوع شناخت عقلانی قرار میگرفتند. همین اعتماد به قدرت عقل، آرامآرام از علوم طبیعی عبور کرد و به اخلاق، دین، اقتصاد و سیاست رسید.
فیلسوفان روشنگری در برابر جهانی ایستاده بودند که بسیاری از نهادهایش مشروعیت خود را از قدمت میگرفتند. سلطنتهای موروثی، امتیازات اشرافی و اقتدار کلیسا طی قرنها در تار و پود زندگی اروپایی ریشه دوانده بودند. ذهن روشنگری معیار دیگری پیشنهاد کرد. هر نهاد باید بتواند درباره سود، ضرورت و مشروعیت خود توضیح بدهد. سنت همچنان بخشی از زندگی انسان بود، ولی قدمت به تنهایی برای اثبات حقانیت قدرت کفایت نمیکرد. از همین جا سیاست وارد قلمرویی شد که در آن حکومت، قانون و نابرابری اجتماعی میتوانستند موضوع نقد عمومی قرار گیرند.
مونتسکیو یکی از مهمترین چهرههای این تحول بود. او سالها به مطالعه حکومتها، قوانین و تاریخ پرداخت و در «روح القوانین» کوشید بفهمد چرا نظامهای سیاسی متفاوت پدید میآیند و چگونه میتوان از آزادی سیاسی حفاظت کرد. نگاه او به سیاست با جستوجوی یک الگوی واحد برای همه جوامع آغاز نمیشد. اقلیم، اقتصاد، آداب، اندازه سرزمین، تاریخ و ساختار اجتماعی در شکلگیری قوانین و حکومتها نقش داشتند. سیاست از این منظر پدیدهای زنده بود که باید در ارتباط با شرایط جامعه فهمیده میشد.
میراث ماندگارتر مونتسکیو به مسئله قدرت مربوط میشود. تجربه تاریخ به او آموخته بود که تمرکز قدرت میتواند آزادی را در معرض خطر قرار دهد. راه حفاظت از آزادی در طراحی نهادی قرار داشت که قدرت بتواند قدرت را مهار کند. قانونگذاری، اجرا و قضاوت باید در ساختاری قرار گیرند که هیچ مرکز واحدی امکان سلطه کامل بر همه قلمروهای حکومت پیدا نکند. این اندیشه بعدها با عنوان تفکیک قوا شهرت یافت و به یکی از مؤثرترین ایدههای تاریخ قانون اساسی تبدیل شد. آزادی، اینجا در معماری نهادهای سیاسی جستوجو میشد.
در همان فرانسه، ولتر از مسیری دیگر به بنیانهای اقتدار حمله میکرد. قلم او تند، کنایهآمیز و برای صاحبان قدرت آزاردهنده بود. تجربه زندان، تبعید و آشنایی با جامعه انگلستان نگاه او را به آزادی بیان، تحمل مذهبی و محدودیت اقتدار سیاسی شکل داد. ولتر بیش از آنکه نظریهای منظم درباره حکومت بسازد، روح نقد را به یکی از نیروهای سیاسی عصر خود تبدیل کرد. تعصب مذهبی، سرکوب اندیشه و اقتداری که از پاسخگویی میگریخت، در نوشتههای او هدف حمله قرار میگرفتند. فلسفه در دست او از فعالیتی دانشگاهی به سلاحی عمومی تبدیل شد.
پاریس در همان سالها شاهد پدیده دیگری نیز بود. دنی دیدرو و همکارانش پروژه عظیم «دایرةالمعارف» را پیش بردند، مجموعهای که قرار بود دانش انسانی را گرد آورد و در دسترس مخاطبان بیشتری قرار دهد. اهمیت این پروژه از تعداد مدخلهای آن فراتر میرفت. گردآوری و انتشار دانش خود نوعی موضعگیری درباره قدرت بود. جامعهای که دانش در آن گردش میکند، ظرفیت بیشتری برای پرسیدن و داوری دارد. سانسور و فشار سیاسی بارها مسیر دایرةالمعارفنویسان را دشوار کرد، ولی پروژه ادامه یافت و به نمادی از اعتماد روشنگری به آموزش و گسترش عقل عمومی تبدیل شد.
در بریتانیا، دیوید هیوم مسیر متفاوتی را پیمود. نگاه او به عقل محتاطانهتر بود و شناخت انسان را عمیقاً با تجربه، عادت و احساس پیوند میداد. سیاست در آثار هیوم بر شناخت انسان آنگونه که واقعاً رفتار میکند، استوار بود. او نسبت به طرحهایی که جامعه را تنها بر اساس اصول انتزاعی بازسازی میکردند احتیاط نشان میداد و اهمیت عرف، تجربه تاریخی و نهادهای شکلگرفته در طول زمان را برجسته میکرد. همین وجه از اندیشه هیوم نشان میدهد که روشنگری یک صدای واحد نبود. درون این جریان، اختلافهای جدی درباره عقل، طبیعت انسان، دین، آزادی و شکل مطلوب حکومت جریان داشت.
اقتصاد نیز در همین دوره وارد زبان تازهای شد. آدام اسمیت در اسکاتلند جامعه تجاری را با دقت بررسی کرد و نشان داد که تقسیم کار، مبادله و پیگیری منفعت شخصی چگونه میتوانند شبکهای گسترده از همکاری اجتماعی پدید آورند. بازار در اندیشه او بخشی از ساختار پیچیده جامعه مدرن محسوب میشد. سیاست از این پس باید با نیروی اقتصادی تازهای روبهرو میشد که در شهرها، تجارت و طبقات اجتماعی جدید رشد میکرد. رابطه مالکیت، آزادی و قدرت اقتصادی به تدریج به یکی از مسائل اصلی اندیشه سیاسی مدرن تبدیل شد.
آن سوی اقیانوس اطلس، مفاهیم روشنگری صورت سیاسی پیدا کردند. مستعمرهنشینان آمریکای شمالی در نزاع با حکومت بریتانیا از زبان حقوق طبیعی، رضایت حکومتشوندگان و آزادی استفاده کردند. اعلامیه استقلال آمریکا در ۱۷۷۶ نشانهای روشن از ورود مفاهیم فلسفی به میدان سیاست بود. اندیشههایی که در آثار لاک و دیگر متفکران درباره حقوق و حکومت مشروع شکل گرفته بودند، اکنون در متن تأسیس یک نظم سیاسی تازه حضور داشتند. قانون اساسی ایالات متحده و منازعات پیرامون آن نیز مسئله مهار قدرت، نمایندگی، تفکیک قوا و ساختار حکومت را به تجربهای عملی تبدیل کردند.
فرانسه چند سال بعد صحنه انفجاری بزرگتر شد. بحران مالی سلطنت با نابرابریهای اجتماعی و نارضایتی سیاسی درهم آمیخت و تشکیل مجلس طبقات در ۱۷۸۹ دری را گشود که دیگر به آسانی بسته نمیشد. نمایندگان طبقه سوم خود را نماینده ملت اعلام کردند و مفهوم حاکمیت با سرعتی شگفتآور تغییر معنا داد. اعلامیه حقوق انسان و شهروند، آزادی و برابری حقوقی را به زبان رسمی انقلاب وارد کرد و ملت به سرچشمه حاکمیت سیاسی تبدیل شد. فلسفهای که دههها درباره حق و آزادی بحث کرده بود، اکنون با شور جمعیت، بحران دولت و قدرت انقلاب روبهرو شده بود.
همین تجربه چهره دیگری از مسئله را آشکار کرد. اندیشه میتواند نظم موجود را نقد کند، ولی ساختن نظم تازه با پیچیدگیهای بسیار بیشتری همراه است. انقلاب فرانسه از شور آزادی به درگیریهای داخلی، جنگ خارجی، خشونت سیاسی و دوره ترور رسید و سرانجام ظهور ناپلئون فصل دیگری از تاریخ اروپا را رقم زد. فاصله میان آرمان و واقعیت بار دیگر خود را نشان داد. آزادی، برابری و حاکمیت مردم مفاهیمی قدرتمند بودند، ولی ترجمه آنها به نهادهای پایدار سیاسی به تجربه، تعادل و سازوکارهای پیچیده قدرت نیاز داشت.
انقلاب اندیشه در قرن هجدهم از همین جهت عمیقتر از مجموعهای از نظریههای فلسفی بود. انسان اروپایی به تدریج خود را صاحب توانایی داوری درباره حکومت دید. قدرت باید دلیل میآورد، قانون باید از معیار عمومی برخوردار میشد و امتیاز موروثی در برابر پرسش برابری قرار میگرفت. شهروند آرامآرام جای رعیت را در زبان سیاسی میگرفت و جامعه از موضوع فرمانروایی به یکی از سرچشمههای مشروعیت تبدیل میشد.
پایان قرن هجدهم پاسخ نهایی برای سیاست به همراه نداشت. انقلابها پرسشهای تازهای آفریدند و جامعه صنعتی در آستانه ظهور بود. کارخانهها، شهرهای رو به گسترش و طبقات تازه، مفهوم آزادی را با مسئله فقر، کار و نابرابری اقتصادی روبهرو میکردند. عقل روشنگری توانسته بود اقتدار سنتی را به محاکمه بکشد و اکنون خود باید به پرسشی دشوار پاسخ میداد: جامعهای که آزادی انسان را میخواهد، چگونه باید میان آزادی فردی و خیر عمومی داوری کند؟
در آغاز قرن نوزدهم، جرمی بنتام پاسخی متفاوت آماده کرده بود. او به جای جستوجوی حقوق طبیعی یا ارادهای آرمانی، نگاه خود را به پیامد اعمال و قوانین دوخت و معیاری ظاهراً ساده پیش کشید: بیشترین خوشبختی برای بیشترین شمار انسانها. انقلاب اندیشه از خیابانهای پاریس عبور کرده بود و اکنون وارد محاسبهای تازه درباره سود، رنج و خوشبختی میشد.
برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو
نویسنده: موذن زاده
-
زنده ماندن یا زندگی کردن؛ وقتی تمام توانمان صرف دوام آوردن میشود
-
چرا «آرد نخودچی گلها» استاندارد طلایی بازار است؟
-
ترامپ در دیدار با پوتین چه پیامی برای تهران داشت؟
-
استایل خاص علیرضا بیرانوند در مراسم بهترینهای آسیا خبرساز شد
-
خبرنگار الشرق الاوسط: بیرانوند مرد سال آسیا شد
-
کودکی در محکمه وجدان
-
پس از "یل" برنامه "صحنه" هم متوقف شد
-
پادشاه گلهای هیمالیا را ببینید
-
126 آبان 1405آخرین وضعیت تعطیلی مدارس فارس و شیراز فردا چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵
-
227 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد
-
325 آبان 1405تعطیلی مدارس گلستان سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ آخرین وضعیت گرگان و ادارات
-
427 آبان 1405آبدانان کجاست و در کدام استان قرار دارد؟ + قوم و مذهب مردم آبدانان
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
27 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
25 آبان 1405ماجرای قتل سوگند صیادی دختر نوجوان در کرمانشاه چه بود؟ -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵