بررسی فیلم مرگ یزدگرد ساختهی بهرام بیضایی
فیلم ۱۲۰ دقیقهای مرگ یزدگرد بهصورت رنگی (ایستمن کالر) فیلمبرداری شد و در نخستین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، اما بلافاصله توقیف شد. دلیل رسمی توقیف، پوشش بازیگران زن عنوان شد، اما بسیاری از منتقدان معتقدند نگاه انتقادی بیضایی به تاریخ و قدرت، عامل اصلی این تصمیم بود.
این دیالوگها بخشی از میراث فکری و ادبی بهرام بیضایی هستند که هنوز پس از دههها، تازه و تأملبرانگیز به نظر میرسند.
«ما هرچه داریم از پادشاه است.»
«چه میگویی مرد؛ ما که چیزی نداریم!»
«آن هم از پادشاه است.»
اخبار جهان، فیلم مرگ یزدگرد (با عنوان فرعی مجلس شاهکشی) ساختهی بهرام بیضایی در سال ۱۳۶۱، یکی از برجستهترین و بحثبرانگیزترین آثار تاریخ سینمای ایران به شمار میرود. این فیلم که بر اساس نمایشنامهای به همین نام از خود بیضایی ساخته شده، با تکیه بر روایتهای چندگانه، دیالوگهای عمیق و نگاهی انتقادی به قدرت و تاریخ، جایگاهی ویژه در سینمای هنری ایران و جهان دارد.
تاریخچه و خلاصه داستان مرگ یزدگرد
مرگ یزدگرد بازسازی دراماتیکی از مرگ یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، در سال ۶۵۱ میلادی است. بر اساس روایتهای تاریخی، یزدگرد در جریان حمله اعراب به ایران، به مرو (در خراسان کنونی) میگریزد و در آسیابی به قتل میرسد. بیضایی این واقعه تاریخی را به یک محاکمه نمایشی و نمادین تبدیل میکند.
داستان فیلم در یک مکان واحد رخ میدهد؛ جایی که مؤبد زرتشتی، سرکرده و سردار به آسیاب میآیند تا آسیابان، همسرش و دخترشان را به اتهام قتل شاه بازجویی کنند. هر یک از متهمان روایتی متفاوت از ماجرا ارائه میدهد:
روایتی از تجاوز شاه، روایتی از قتل عمد، و روایتی از ترس، تصادف و اجبار.
این روایتهای متعارض، فیلم را به کاوشی فلسفی درباره حقیقت، قدرت و عدالت بدل میکند؛ جایی که حقیقت نه مطلق، بلکه وابسته به قدرت روایتگر است.
از صحنه تئاتر تا پرده سینما
نمایشنامه مرگ یزدگرد نخستینبار در سال ۱۳۵۸ نوشته و همان سال در تالار چهارسوی تئاتر شهر تهران به کارگردانی خود بیضایی اجرا شد. در آن اجرا، سوسن تسلیمی در نقش دختر و مهدی هاشمی در نقش آسیابان حضور داشتند.
نسخه سینمایی فیلم در سال ۱۳۶۱ با حمایت شبکه دوم سیمای جمهوری اسلامی ایران ساخته شد و اغلب بازیگران تئاتر حفظ شدند. تنها تغییر مهم، جایگزینی علیرضا خمسه بهجای یعقوب شکوری در نقش سرباز بود.
فیلم ۱۲۰ دقیقهای مرگ یزدگرد بهصورت رنگی (ایستمن کالر) فیلمبرداری شد و در نخستین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، اما بلافاصله توقیف شد. دلیل رسمی توقیف، پوشش بازیگران زن عنوان شد، اما بسیاری از منتقدان معتقدند نگاه انتقادی بیضایی به تاریخ و قدرت، عامل اصلی این تصمیم بود.
این فیلم سالها از اکران عمومی محروم ماند و تنها در محافل خصوصی یا خارج از ایران دیده شد، با این حال به نمادی از سینمای هنری ایران بدل شد و به زبانهای انگلیسی و فرانسوی نیز ترجمه گردید.
دیالوگهای درخشان و بازی ماندگار سوسن تسلیمی
دیالوگهای مرگ یزدگرد از شاهکارهای ادبی سینمای ایران به شمار میروند. زبان شاعرانه، کنایههای تاریخی و ساختار تکرارشونده دیالوگها، بهخوبی روابط قدرت و سازوکار سرکوب را آشکار میکنند. بیضایی با استفاده از سکوت، تضاد و تکرار، سلطه را نهفقط در محتوا، بلکه در فرم نیز بازنمایی میکند.
یکی از ماندگارترین لحظات فیلم، مونولوگ همسر آسیابان با بازی سوسن تسلیمی است:
«چون هشت گونه بادی که از کوه و دشت، جنگل و دریا، بیابان و رود میوزد، منم که در این توفان ایستادهام. قاتل پادشاه را نه اینجا، که بیرون از اینجا بجویید!»
این دیالوگ، با ارجاع به عناصر طبیعی، اسطورههای پارسی و حتی تراژدیهای شکسپیری، عمق شاعرانه و فلسفی اثر را برجسته میکند. تسلیمی این مونولوگ را با صدایی لرزان اما استوار اجرا میکند؛ گویی طوفانی درونی را به فریاد بدل کرده است.
بازی او در نقش همسر آسیابان، تصویری از زنی مقاوم و روایتگر میسازد که در برابر قدرت مردانه میایستد. بسیاری از منتقدان، این نقش را یکی از اوجهای بازیگری زن در تاریخ سینمای ایران میدانند.
مرگ یزدگرد و سینمای جهان؛ حقیقتِ چندپاره
از جمله این آثار میتوان به راشومون اثر آکیرا کوروساوا اشاره کرد که الهامبخش مستقیم ساختار روایی فیلم بیضایی است. همچنین آثاری چون مصائب ژاندارک، برکر مورانت و دوازده مرد خشمگین نیز با تکیه بر دیالوگ و فضای محاکمه، مفاهیم عدالت، قدرت و اخلاق را به چالش میکشند.
با این حال، آنچه مرگ یزدگرد را متمایز میکند، پیوند هوشمندانه روایت مدرن با تاریخ و فرهنگ ایرانی است؛ تلفیقی که اثر را همزمان بومی و جهانی میسازد.
-
فال حافظ امروز جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵
-
زنده ماندن یا زندگی کردن؛ وقتی تمام توانمان صرف دوام آوردن میشود
-
چرا «آرد نخودچی گلها» استاندارد طلایی بازار است؟
-
ترامپ در دیدار با پوتین چه پیامی برای تهران داشت؟
-
استایل خاص علیرضا بیرانوند در مراسم بهترینهای آسیا خبرساز شد
-
خبرنگار الشرق الاوسط: بیرانوند مرد سال آسیا شد
-
کودکی در محکمه وجدان
-
پس از "یل" برنامه "صحنه" هم متوقف شد
-
22 آبان 1405دانلود قسمت ششم سریال یل + لینک مستقیم -
23 آبان 1405دانلود نماهنگ/ زدیم دوباره می زنیم با نوای مهدی رسولی -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
27 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس اصفهان فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
22 آبان 1405تعطیلی مدارس کرج فردا شنبه 23 آبان ماه 1405 به دلیل آلودگی هوا -
25 آبان 1405ماجرای قتل سوگند صیادی دختر نوجوان در کرمانشاه چه بود؟ -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵