نقد انیمیشن سینمایی «بچه زرنگ»

انیمیشن سینمایی«بچه زرنگ» محصول مشترک گروه هنرپویا و کانون پرورش فکری است و ساخت آن از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ ادامه داشته؛ حدود ۲۵۰ نفر در تولید آن مشارکت داشته‌اند.

«بچه زرنگ»؛ وقتی یک انیمیشن ایرانی می‌خواهد قهرمان خودش را بسازد

«بچه زرنگ» را نمی‌توان فقط یک انیمیشن کودکانه دانست. این اثر، تلاشی جدی برای ساختن یک قهرمان ایرانی در قالب سینمای ماجراجویانه کودک است؛ فیلمی که از یک سو می‌خواهد کودک را با تعقیب‌وگریز، شوخی، هیجان و شخصیت‌های فانتزی سرگرم کند و از سوی دیگر، مفاهیمی مانند حفاظت از محیط زیست، مسئولیت‌پذیری و توجه به گونه‌های در معرض انقراض را وارد جهان داستان کند. فیلم از نظر فنی و بصری یکی از گام‌های قابل توجه انیمیشن بلند ایران است و موفق شد در جشنواره فجر در چند بخش نامزد شود و جایزه بهترین انیمیشن را به دست آورد؛ با این حال، در فیلمنامه، شخصیت‌پردازی و منطق برخی موقعیت‌های فانتزی، هنوز فاصله‌ای میان ایده بلندپروازانه فیلم و اجرای نهایی آن دیده می‌شود. «بچه زرنگ» بیش از آنکه یک پایان قطعی برای مسیر انیمیشن ایران باشد، نشانه‌ای از صنعتی است که می‌خواهد از مرحله آزمون‌وخطا عبور کند.

یک «بچه» که قرار است «قهرمان» باشد

محسن، قهرمان «بچه زرنگ»، برخلاف بسیاری از قهرمان‌های کلاسیک سینمای کودک، قدرت خارق‌العاده‌ای ندارد.

او یک کودک است؛ کودکی علاقه‌مند به ابرقهرمان‌ها که دوست دارد با وسایل و تجهیزات ساخته‌شده خودش نقش یک قهرمان را بازی کند. اما داستان از جایی جدی می‌شود که محسن با حیوانی مواجه می‌شود که به یکی از گونه‌های منقرض‌شده ایران مربوط است و تصمیم می‌گیرد به او کمک کند.

از اینجا، قصه از یک بازی کودکانه وارد یک ماجراجویی واقعی می‌شود؛ جنگل، شکارچیان، حیوانات و تلاش برای نجات یک موجود در معرض خطر، جهان داستان را شکل می‌دهند. ایده اصلی فیلم از جایی جذاب می‌شود که قهرمان بودن، دیگر فقط به داشتن قدرت خارق‌العاده نیست؛ قهرمان کسی است که مسئولیت می‌پذیرد و این نگاه، یکی از نقاط قوت محتوایی فیلم است.

محسن قرار نیست جهان را نجات دهد؛ او ابتدا می‌خواهد به یک موجود کمک کند و همین کمک کوچک، او را وارد یک مأموریت بزرگ‌تر می‌کند.

ژانر؛ ماجراجویی با لباس کودکانه

«بچه زرنگ» را از نظر ژانری می‌توان در درجه نخست یک انیمیشن ماجراجویانه خانوادگی دانست؛ اما در کنار آن، مؤلفه‌های کمدی، فانتزی، اکشن، محیط زیستی و حتی قهرمان‌محور نیز در آن حضور دارند. این ترکیب برای سینمای کودک انتخاب هوشمندانه‌ای است.کودک امروز فقط به یک قصه آموزشی علاقه‌مند نیست. او انیمیشن‌های روز دنیا را دیده است و با قهرمان‌های مختلف آشناست همچنین ریتم سریع و طراحی بصری آثار جهانی را می‌شناسد، بنابراین اگر سینمای کودک ایران بخواهد صرفاً با شعارهای اخلاقی مخاطب جذب کند، احتمالاً شکست خواهد خورد.«بچه زرنگ» این موضوع را فهمیده است.

فیلم ابتدا تلاش می‌کند سرگرم کند و سپس پیام خود را منتقل کند. این رویکرد از نظر سینمایی درست‌تر است.کودک نباید احساس کند به کلاس درس آمده است بلکه باید احساس کند به سینما آمده است.

نقطه قوت اصلی؛ جهان بصری

اگر بخواهیم یک ویژگی را به عنوان برجسته‌ترین نقطه قوت «بچه زرنگ» انتخاب کنیم، بدون تردید باید به طراحی بصری و کیفیت فنی اشاره کنیم. فیلم از نظر طراحی شخصیت‌ها، فضاسازی، رنگ، مدل‌سازی و حرکت، نسبت به بخش قابل توجهی از تولیدات انیمیشن بلند ایرانی پیشرفت محسوسی نشان می‌دهد و این مسئله اتفاقی نیست.

یک پروژه انیمیشن مانند یک کارخانه بزرگ است که در آن طراحی، مدل‌سازی، ریگ، انیمیت، نور، بافت، رندر، تدوین، صدا و موسیقی باید در هماهنگی کامل با یکدیگر قرار بگیرند. در مورد «بچه زرنگ» نیز گزارش‌های مربوط به تولید از مشارکت حدود ۲۵۰ نفر در این پروژه خبر می‌دهند.

جنگل؛ یک شخصیت فراتر از لوکیشن

یکی از تصمیم‌های درست فیلم، انتخاب فضای جنگل است. جنگل در «بچه زرنگ» صرفاً پس‌زمینه اتفاقات نیست بلکه فضایی است که داستان در آن حرکت می‌کند. این محیط به فیلم اجازه می‌دهد از فضای شهری و آپارتمانی فاصله بگیرد و وارد جهانی شود که امکان ماجراجویی بیشتری دارد. حیوانات، درختان، صخره‌ها، مسیرها، تعقیب‌وگریزها و تغییرات نور، همه به ساخت فضای سینمایی کمک می‌کنند.

در واقع، «بچه زرنگ» از آن فیلم‌هایی است که پیش از هر چیز باید به نیت و جسارت سازندگانش احترام گذاشت. ساخت یک انیمیشن بلند در ایران، آن هم با جهان داستانی گسترده، شخصیت‌های متعدد، حیوانات، فضای جنگل و سکانس‌های اکشن، کار ساده‌ای نیست. اما نقد حرفه‌ای قرار نیست فقط به دشواری تولید نگاه کند؛ اثر نهایی باید روی پرده قضاوت شود. از این منظر، «بچه زرنگ» فیلمی قابل احترام، دیدنی و مهم برای مسیر انیمیشن ایران است، اما هنوز فیلمی بی‌نقص نیست.

قهرمان ایرانی در جست‌وجوی هویت

داستان محسن، پسربچه‌ای است که شیفته ابرقهرمان‌هاست و دوست دارد خودش نیز قهرمان باشد. مواجهه او با ببری که به گونه‌های منقرض‌شده ایران تعلق دارد، او را وارد ماجرایی می‌کند که پای شکارچیان و مسئله حفاظت از طبیعت را نیز به قصه باز می‌کند. به نظر بهترین ایده فیلم همین‌جاست. محسن ابتدا قهرمان بودن را بازی می‌کند؛ اما در ادامه مجبور می‌شود قهرمان بودن را زندگی کند. این تفاوت، اگرچه ساده به نظر می‌رسد، مهم است. فیلم می‌خواهد به کودک بگوید قهرمان کسی نیست که فقط قدرت خارق‌العاده داشته باشد؛ قهرمان کسی است که وقتی موجودی ضعیف‌تر از خودش به کمک نیاز دارد، مسئولیت می‌پذیرد.

این نگاه، «بچه زرنگ» را از بسیاری از آثار صرفاً سرگرم‌کننده کودک جدا می‌کند.

جایی که فیلم می‌درخشد: تصویر

اگر قرار باشد فقط یک ویژگی «بچه زرنگ» را به عنوان نقطه قوت اصلی انتخاب کنم، انتخاب قطعا جهان بصری است.

طراحی شخصیت‌ها، فضای جنگل، حیوانات و سکانس‌های حرکتی نشان می‌دهد که انیمیشن ایران در بخش فنی مسیر قابل توجهی را طی کرده است. ساخت حیوانات، به‌خصوص خز و مو، از نظر فنی دشوار است و بهنود نکویی نیز در گفت‌وگویی درباره همین مسئله، ساخت خز و موی کاراکترهای حیوانی را از چالش‌های پیچیده تولید عنوان کرده است. و«بچه زرنگ» از نظر صنعتی نیز تجربه مهمی محسوب می‌شود. اما مشکل اصلی کجاست؟ قصه ......

به اعتقاد بعضی مخاطبان، فاصله اصلی «بچه زرنگ» با یک انیمیشن ممتاز جهانی، بیشتر در فیلمنامه است تا تصویر. ایده فیلم خوب است، اما اجرای داستان در همه لحظات به اندازه ایده قدرتمند نیست.

فیلم در شروع انرژی خوبی دارد و محسن را به عنوان کودکی که رؤیای قهرمان شدن دارد معرفی می‌کند؛ اما در ادامه، بعضی اتفاقات بیش از آنکه از دل شخصیت و منطق داستان بیرون بیایند، برای جلو بردن ماجرا طراحی شده‌اند. این مشکل در انیمیشن اهمیت بیشتری دارد.کودک برخلاف تصور ما مخاطب ساده‌ای نیست. اگر قرار باشد یک شخصیت توانایی خاصی داشته باشد، باید فیلم زمینه آن را برای مخاطب بسازد. اگر اتفاقی غیرواقعی رخ می‌دهد، باید قوانین جهان فانتزی فیلم آن را برای ما قابل قبول کند. برخی نقدهای منتشرشده نیز به همین ضعف در منطق فانتزی و شخصیت‌پردازی اشاره کرده‌اند.

در واقع، «بچه زرنگ» گاهی می‌گوید: «این اتفاق باید بیفتد چون داستان به آن نیاز دارد.»، در حالی که سینمای قوی‌تر تلاش می‌کند مخاطب باید احساس کند:«این اتفاق افتاد چون شخصیت و جهان داستان آن را به وجود آوردند.»

محسن؛ شخصیت جذابی که می‌توانست عمیق‌تر باشد

محسن پتانسیل تبدیل شدن به یک شخصیت ماندگار را دارد. او کودک است، خیال‌پرداز است، اشتباه می‌کند و دوست دارد قهرمان باشد. اما فیلم می‌توانست تضاد میان «قهرمان‌بازی» و «قهرمان بودن» را بیشتر کند. محسن در ابتدا قهرمان را بیشتر در ظاهر می‌بیند؛ وسایل، تجهیزات و هیجان. اما در پایان باید بفهمد که قهرمانی یعنی فداکاری، مسئولیت و تصمیم درست. اگر شخصیت محسن در طول فیلم بیشتر تغییر می‌کرد، پایان فیلم هم تأثیر احساسی بیشتری پیدا می‌کرد.

کارگردانی؛ پرانرژی اما گاهی شتاب‌زده

کارگردانی «بچه زرنگ» را نمی‌توان ضعیف دانست؛ اما می‌توان گفت گاهی بیش از اندازه به هیجان وابسته است. حرکت دوربین، تعقیب‌وگریزها و جابه‌جایی شخصیت‌ها در بعضی لحظات بسیار سریع می‌شود. این انرژی برای مخاطب کودک جذاب است، اما اگر کنترل نشود، به شلوغی تصویری تبدیل می‌شود. یک کارگردان خوب فقط نمی‌داند دوربین را کجا حرکت دهد؛ می‌داند چه زمانی دوربین را حرکت ندهد. در برخی سکانس‌ها، اگر فیلم چند ثانیه بیشتر به یک قاب، یک نگاه یا یک واکنش شخصیت فرصت می‌داد، احساسات بیشتری به مخاطب منتقل می‌شد. از این منظر، فیلم در بخش‌هایی هنوز تحت تأثیر هیجان بصری قرار دارد و گاهی از ظرافت روایی عقب می‌ماند.

محیط زیست؛ پیام بدون شعار

بهترین تصمیم محتوایی فیلم، استفاده از ببر ایرانی و مسئله انقراض گونه‌های جانوری است. فیلم به جای اینکه محیط زیست را به شکل مستقیم و آموزشی وارد داستان کند، آن را تبدیل به موتور حرکت قصه کرده است. محسن به خاطر یک موجود زنده وارد ماجرا می‌شود. یعنی «محیط زیست» از یک شعار تبدیل به یک شخصیت و یک مسئله دراماتیک می‌شود واین اتفاق مهمی است.

مخاطب؛ مهم‌ترین پیروزی فیلم

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای «بچه زرنگ»، ارتباط گرفتن با مخاطب واقعی سینمای کودک است. این فیلم فقط برای منتقد ساخته نشده و برای کودک ساخته شده است و مهم‌تر اینکه توانسته خانواده را نیز همراه کند. این اتفاق برای سینمای کودک بسیار مهم است، چون کودک معمولاً به همراه والدین به سالن می‌آید. بنابراین اگر معیار موفقیت را «ارتباط با مخاطب» بدانیم، «بچه زرنگ» قطعاً فیلم موفقی است.

فیلم را باید در مسیر انیمیشن ایران دید؛ بزرگ‌ترین اشتباه این است که «بچه زرنگ» را با پیکسار یا دیزنی مقایسه کنیم.

که گاهی مخاطب ایرانی چنین مقایسه‌ای انجام می‌دهد و اتفاقاً همین مقایسه باید صنعت ما را به جلو ببرد. اما یک فیلم را باید در مسیر تولید خودش نیز دید.

«بچه زرنگ» ادامه تجربه گروه هنرپویاست و در مسیر بعد از «شاهزاده روم» و «فیلشاه» ساخته شده است. یعنی با یک تجربه منفرد مواجه نیستیم؛ یک جریان تولید در حال شکل گرفتن است. این نگاه صنعتی، شاید از خود فیلم هم مهم‌تر باشد.

چون صنعت سینما با یک فیلم ساخته نشده و با تجربه‌ای که به فیلم بعدی منتقل می‌شود ساخته می‌شود.

 در انتها می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که، «بچه زرنگ» شاهکار نیست، اما شکست هم نیست.اتفاقاً یکی از تجربه‌های قابل‌دفاع انیمیشن بلند ایران است و در تصویر، موفق‌تر از فیلمنامه، در ایده، بلندپروازتر از اجراست و حتما که در سرگرم‌کردن کودک، موفق‌تر از شخصیت‌پردازی عمیق است. همچنین در ساختن یک قهرمان ایرانی، ارزشمندتر از آن است که صرفاً با معیار گیشه یا تکنیک سنجیده شود و در ساختن یک قهرمان ایرانی، ارزشمندتر از آن است که صرفاً با معیار گیشه یا تکنیک سنجیده شود. و در نهایت: «بچه زرنگ» فیلمی است که می‌داند چه می‌خواهد بگوید، اما همیشه نمی‌داند چگونه باید آن را به بهترین شکل روایت کند. به کودک ایرانی می‌گوید قهرمان بودن فقط متعلق به دنیای ابرقهرمان‌های خارجی نیست. قهرمان می‌تواند همین‌جا باشد؛ در یک جنگل ایرانی، کنار یک حیوان ایرانی، با یک کودک ایرانی و شاید ارزش واقعی «بچه زرنگ» همین باشد.