پشت‌بام‌هایی که درآمد تولید می‌کنند

سال‌ها نیروگاه را جایی دور از زندگی روزمره تصور می‌کردیم. میان کوه‌ها، کنار رودخانه‌ها یا در پهنه‌ای وسیع از بیابان. برق در نیروگاه تولید می‌شد، از خطوط انتقال عبور می‌کرد و سرانجام به خانه و کارخانه می‌رسید. امروز بخشی از همین مسیر در چند متر بالاتر از سر مردم اتفاق می‌افتد. پنل‌هایی که روی سقف یک خانه قرار گرفته‌اند، می‌توانند هم‌زمان با طلوع خورشید وارد مدار تولید شوند. مدرسه‌ای که تا دیروز تنها مصرف‌کننده برق بود، امکان دارد بخشی از انرژی مورد نیاز خود را تولید کند و سقف گسترده یک کارخانه نیز می‌تواند به نیروگاهی کوچک تبدیل شود که برقش را همان جایی تولید می‌کند که بیشترین مصرف اتفاق می‌افتد. پشت این امر، تغییر مهمی در اقتصاد انرژی شکل گرفته است که جایگاه مصرف‌کننده را در زنجیره تولید برق دگرگون می‌کند.

پدیده خورشیدی پشت‌بامی زمانی اهمیت اقتصادی پیدا کرد که پنل‌ها از فناوری گران و محدود به پروژه‌های خاص، به محصولی صنعتی و قابل دسترس تبدیل شدند. افزایش ظرفیت تولید، رقابت میان سازندگان و توسعه زنجیره تأمین، قیمت تجهیزات را به شکل چشمگیری پایین آورد. گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر نشان می‌دهد هزینه برق تولیدشده از نیروگاه‌های خورشیدی بزرگ‌مقیاس در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ حدود ۹۰ درصد کاهش یافته و قیمت ماژول‌های خورشیدی سیلیکونی نیز در همین بازه حدود ۹۷ درصد افت کرده است. چنین کاهشی معنای اقتصادی روشنی دارد. این فناوری که زمانی برای بسیاری از خانوارها سرمایه‌گذاری دور از دسترسی بود، به‌تدریج وارد محاسبات اقتصادی خانواده‌ها، شرکت‌ها و نهادهای عمومی شده است.

آلمان یکی از نخستین کشورهایی بود که این تغییر را در مقیاس اجتماعی تجربه کرد. سیاست‌های حمایتی این کشور به شهروندان و کسب‌وکارهای کوچک امکان داد برق خورشیدی تولید کنند و برای برق تحویلی به شبکه درآمد داشته باشند. هزاران شهروند از تماشاگران بازار انرژی به بازیگران آن تبدیل شدند. خانواده‌ای که پنل روی سقف خانه نصب می‌کرد، بخشی از تصمیم اقتصادی خود را به تولید برق اختصاص می‌داد. تعاونی‌های محلی و گروه‌های شهروندی نیز در برخی مناطق وارد سرمایه‌گذاری شدند و انرژی تجدیدپذیر را از پروژه‌ای متعلق به دولت و شرکت‌های بزرگ به عرصه‌ای برای مشارکت عمومی تبدیل کردند. تجربه آلمان نشان داد سیاست انرژی زمانی اثرگذارتر می‌شود که امکان تولید و سرمایه‌گذاری را نیز در اختیار شهروند بگذارد.

استرالیا نمونه دیگری از این تحول است. ترکیب تابش مناسب، قیمت برق و کاهش هزینه تجهیزات باعث شده پنل‌های پشت‌بامی به بخشی از منظره شهرهای این کشور تبدیل شوند. رشد سریع سامانه‌های خانگی اکنون شبکه برق استرالیا را با مسئله تازه‌ای روبه‌رو کرده است. حجم بالای تولید در ساعات آفتابی، نیاز به باتری، مدیریت هوشمند مصرف و تعرفه‌های متناسب با زمان تولید را افزایش داده است. هرچه تعداد تولیدکنندگان کوچک بیشتر شود، ساختار شبکه برق نیز باید برای چنین اقتصادی آماده‌تر شود.

ساختمان در این مدل صاحب یک دارایی تازه می‌شود. سقفی که پیش‌تر صرفاً بخشی از کالبد ساختمان بود، حالا ظرفیت تولید انرژی دارد. خانواده می‌تواند بخشی از برق مصرفی خود را از همان محل تأمین کند. کارخانه می‌تواند هزینه خرید برق را کاهش دهد و مدرسه می‌تواند بخشی از هزینه‌های جاری خود را مدیریت کند. در برخی بازارها، برق مازاد نیز به شبکه فروخته یا در باتری ذخیره می‌شود. بنابراین ارزش اقتصادی یک سامانه خورشیدی را باید مجموعه‌ای از صرفه‌جویی، درآمد و کاهش ریسک انرژی دانست.

کارخانه‌ها در این میان جایگاه ویژه‌ای دارند. بسیاری از واحدهای صنعتی در طول روز فعالیت می‌کنند. همان ساعاتی که پنل‌های خورشیدی بیشترین امکان تولید را دارند. سوله‌های صنعتی نیز معمولاً سقف‌های وسیعی دارند که سطح مناسبی برای نصب تجهیزات فراهم می‌کنند. کارخانه‌ای که بخشی از برق خود را در محل تولید می‌کند، فشار کمتری به شبکه وارد کرده و بخشی از هزینه انرژی خود را از مسیر سرمایه‌گذاری در تجهیزات تأمین می‌کند. در کشورهایی که قیمت برق صنعتی بالا یا عرضه برق ناپایدار است، این موضوع حتی می‌تواند به بخشی از استراتژی حفظ رقابت‌پذیری بنگاه تبدیل شود. خورشید در اینجا بخشی از حساب‌وکتاب تولید است.

مدارس و ساختمان‌های عمومی نیز ظرفیت قابل توجهی دارند. مصرف برق مدرسه در بخش مهمی از ساعات روز اتفاق می‌افتد و همین ساعات با زمان تولید خورشیدی هم‌پوشانی دارد. پنل‌های نصب‌شده روی سقف مدرسه می‌توانند برق ساختمان را تأمین کنند و خود مدرسه را به فضای آموزشی زنده‌ای برای شناخت انرژی تبدیل کنند. دانش‌آموز می‌تواند تولید برق ساختمان خود را ببیند و رابطه میان خورشید، فناوری و اقتصاد را در زندگی روزمره لمس کند. به همین دلیل، پنل خورشیدی پشت‌بامی در بسیاری از کشورها بخشی از فرهنگ جدید مصرف انرژی را نیز شکل می‌دهد.

پرسش اصلی اقتصاد خورشیدی این است که سرمایه اولیه با چه سازوکاری به درآمد و صرفه‌جویی تبدیل می‌شود. پاسخ در هر کشور متفاوت است. گاهی مهم‌ترین منفعت، برق ارزان‌تری است که ساختمان برای مصرف خود تولید می‌کند. گاهی دولت یا شرکت برق برای خرید برق مازاد از تولیدکننده کوچک قرارداد مشخصی دارد. در برخی بازارها نیز باتری امکان می‌دهد برق تولیدشده در میانه روز برای ساعات گران‌تر ذخیره شود. دوره بازگشت سرمایه نیز بر همین اساس تغییر می‌کند و به عواملی مانند میزان تابش، قیمت برق، هزینه نصب، شیوه تأمین مالی و مقررات شبکه وابسته است.

همین موضوع باعث شده صنعت خورشیدی به سمت مدل‌های مالی تازه حرکت کند. خانواری که توان پرداخت کل هزینه نصب را ندارد، در برخی کشورها می‌تواند از تسهیلات یا قراردادهای تأمین مالی استفاده کند. شرکت‌هایی نیز شکل گرفته‌اند که هزینه نصب را بر عهده می‌گیرند و در برابر، بخشی از منافع اقتصادی تولید برق را دریافت می‌کنند. چنین مدل‌هایی اهمیت زیادی دارند، زیرا گسترش خورشیدی فقط به قیمت پنل وابسته نیست. سرمایه اولیه یکی از مهم‌ترین موانع ورود خانوارها و بنگاه‌های کوچک به این بازار است و نظام مالی مناسب می‌تواند همان نقشی را ایفا کند که کاهش قیمت فناوری ایفا کرده است.

برای ایران، این تجربه اهمیت مضاعفی دارد. شهرهای کشور پر از سقف‌هایی هستند که بخش بزرگی از سال زیر تابش شدید خورشید قرار دارند. سوله‌های صنعتی، ساختمان‌های تجاری، مدارس، دانشگاه‌ها، انبارها و خانه‌ها سطح عظیمی را در اختیار دارند که می‌تواند بخشی از تولید برق را به محل مصرف نزدیک کند. ایران از نظر تابش خورشیدی در موقعیت ممتازی قرار دارد و همین ویژگی می‌تواند توسعه سامانه‌های کوچک را به یکی از مسیرهای عبور از فشار موجود بر شبکه برق تبدیل کند. این ظرفیت زمانی به نتیجه می‌رسد که اتصال به شبکه، قیمت‌گذاری برق، تأمین مالی، تولید تجهیزات و مقررات خرید برق مازاد در یک چارچوب روشن قرار بگیرند. پنل روی سقف بدون اقتصاد مناسب، مجموعه‌ای از تجهیزات است. پنل در دل یک سیاست درست انرژی، به سرمایه مولد تبدیل می‌شود.

اهمیت این موضوع برای صنعت ایران حتی بیشتر است. هر ساعت توقف تولید می‌تواند سفارش، درآمد، اشتغال و اعتبار تجاری را تحت تأثیر قرار دهد. سامانه خورشیدی پشت‌بامی همراه با ذخیره‌سازی و مدیریت مصرف می‌تواند بخشی از این آسیب‌پذیری را کاهش دهد. این مدل سرمایه‌گذاری را باید از زاویه امنیت تولید نیز دید. کارخانه‌ای که بخشی از برق خود را در محل تولید می‌کند، یک قدم به استقلال بیشتر از نوسانات شبکه نزدیک می‌شود. پنل خورشیدی از این منظر می‌تواند به یکی از ابزارهای سیاست صنعتی تبدیل شود.

اقتصاد پشت‌بام‌های خورشیدی در نهایت یک تغییر بزرگ‌تر را در خود پنهان کرده است. مرز میان تولیدکننده و مصرف‌کننده در حال جابه‌جایی است. شهروند می‌تواند صاحب بخشی از ظرفیت تولید برق باشد. مدرسه می‌تواند تولیدکننده باشد. کارخانه می‌تواند بخشی از نیاز خود را تأمین کند و محله می‌تواند مجموعه‌ای از واحدهای کوچک تولید انرژی را در خود جای دهد. چنین ساختاری قدرت تولید انرژی را میان تعداد بیشتری از بازیگران توزیع می‌کند. جامعه‌ای که بخشی از انرژی خود را در مقیاس محلی تولید می‌کند، رابطه متفاوتی با زیرساخت و امنیت انرژی خواهد داشت.

اینجا داستان خورشید از شهرها به روستاها می‌رسد. سقف خانه و کارخانه فقط یکی از میدان‌های استفاده از انرژی خورشیدی است. زمین‌های کشاورزی نیز می‌توانند به فضایی برای تولید هم‌زمان غذا و انرژی تبدیل شوند. پنل‌ها می‌توانند بالای برخی محصولات قرار بگیرند، کنار گلخانه‌ها نصب شوند، برق چاه‌های کشاورزی را تأمین کنند و در بعضی مناطق حتی به کاهش فشار گرما و تبخیر آب کمک کنند.

نویسنده: موذن زاده