از برجهای دوقلو تا جهان چندقطبی
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی بینالملل و رئیس کارگروه احیای کسبوکارهای جاده ابریشم یونسکو نوشت: بیستوپنج سال پس از ۱۱ سپتامبر، جهان همچنان زیر سایه تحولاتی قرار دارد که از آن روز آغاز شد و معادلات قدرت را از هژمونی آمریکا به سوی نظم چندقطبی سوق داد.
یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ برای جهان یک نقطه عطف تاریخی بود که سیاست خارجی ایالات متحده را وارد مرحلهای تازه کرد. حملهای که نزدیک به سه هزار قربانی گرفت، در نخستین ساعات خود موجی از همدردی جهانی با قربانیان را به همراه داشت و واکنش واشنگتن بهسرعت از تعقیب عاملان حمله فراتر رفت و به راهبردی گسترده برای بازطراحی مناسبات امنیتی و سیاسی جهان تبدیل شد. آمریکا «جنگ علیه تروریسم» را اعلام کرد و افغانستان نخستین میدان این جنگ شد. چند سال بعد عراق هدف حمله قرار گرفت و منطقه غرب آسیا وارد چرخهای از جنگ، اشغال، فروپاشی ساختارهای دولتی و رشد گروههای تروریستی شد.
افغانستان در اکتبر ۲۰۰۱ زیر حملات نظامی آمریکا و متحدانش قرار گرفت. سرنگونی طالبان و تعقیب القاعده در ابتدا با هدف مشخص مقابله با شبکهای انجام شد که مسئولیت حملات ۱۱ سپتامبر را بر عهده داشت و جنگ به پروژهای طولانی برای ملتسازی و حضور نظامی آمریکا تبدیل شد. دو دهه جنگ، هزینههای انسانی و اقتصادی سنگینی بر افغانستان تحمیل کرد و سرانجام در سال ۲۰۲۱ با خروج نیروهای آمریکایی و بازگشت طالبان به قدرت پایان یافت. کارنامه این جنگ برای آمریکا تصویری از فاصله میان قدرت نظامی و توانایی ساختن نظم سیاسی پایدار به جا گذاشت.
عراق نقطه عطف بزرگتری در این روند بود. دولت جورج بوش در سال ۲۰۰۳ به عراق حمله کرد، در حالی که حتی روایت رسمی دولت آمریکا بعدها نیز اذعان داشت که صدام حسین مسئول حملات ۱۱ سپتامبر نبود. ادعای وجود سلاحهای کشتارجمعی نیز به یکی از اصلیترین مبانی سیاسی جنگ تبدیل شد و بعدها مشخص شد که آن سلاحها وجود نداشتهاند. نتیجه جنگ، سقوط حکومت بعث، فروپاشی بخش مهمی از ساختارهای حکومتی و امنیتی عراق و ایجاد خلأ قدرتی بود که گروههای افراطی توانستند از آن بهره بگیرند.
تحولات عراق بهتدریج نشان داد که جنگی که با شعار مبارزه با تروریسم آغاز شده بود، در عمل میتوانست محیطی مساعد برای رشد اشکال تازهای از تروریسم ایجاد کند. القاعده عراق در فضای پس از اشغال قدرت گرفت و از دل همین روند، شبکههایی شکل گرفتند که بعدها در ایجاد داعش نقش داشتند. ظهور داعش در عراق و سوریه را باید در متن فروپاشیهای سیاسی، جنگهای داخلی، سیاستهای فرقهای، خلأهای امنیتی و رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بررسی کرد. چنین بستری نشان میدهد که سیاست نظامی آمریکا در منطقه دستکم یکی از عوامل مهم ایجاد محیطی بود که گروههای افراطی توانستند در آن رشد کنند.
پرونده سوریه این تصویر را پیچیدهتر کرد. از سال ۲۰۱۱، سوریه به صحنه جنگی چندلایه تبدیل شد و گروههای مسلح متعدد با حمایت بازیگران خارجی وارد میدان شدند. واشنگتن نیز از بخشهایی از مخالفان مسلح دولت سوریه حمایت کرد و بعدها ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا را برای مقابله با داعش تشکیل داد. دولت آمریکا در اسناد خود بر مبارزه با داعش و نابودی قلمرو این گروه تأکید کرده است. رابطه میان سیاستهای مداخلهجویانه، خلأ قدرت و رشد گروههای افراطی در تحلیل این روند اهمیت اساسی دارد. تجربه عراق و سوریه نشان داد که مهندسی سیاسی و امنیتی یک منطقه از بیرون میتواند پیامدهایی داشته باشد که کنترل آنها سالها دشوار باقی بماند.
مفهوم «جنگ علیه تروریسم» در برابر یک تناقض تاریخی جدی قرار میگیرد. آمریکا خود را پرچمدار مبارزه جهانی با تروریسم معرفی کرد، درحالیکه مجموعه سیاستهایی که پس از ۱۱ سپتامبر در غرب آسیا دنبال شد، در موارد متعددی به تضعیف دولتها، گسترش ناامنی و ایجاد فضای مناسب برای رشد جریانهای افراطی انجامید. نقش حمایتهای خارجی از گروههای مسلح در بحران سوریه و پیامدهای انتقال سلاح و منابع میان گروههای مختلف، ابعاد دیگری از این تناقض را آشکار میکند. تحلیل این تحولات به بررسی مجموعه عوامل منطقهای و فرامنطقهای نیاز دارد و سیاستهای آمریکا و متحدانش نیز در این میان جایگاهی مهم دارند.
داعش در سال ۲۰۱۴ با اعلام خلافت خود بخش بزرگی از عراق و سوریه را درگیر کرد. ظهور این گروه نتیجه یک اتفاق ناگهانی نبود. ساختارهای امنیتی فروپاشیده عراق، میراث اشغال، زندانها، اختلافات فرقهای، جنگ سوریه، شبکههای باقیمانده القاعده عراق و جریانهای افراطی منطقه در شکلگیری محیطی که داعش در آن رشد کرد نقش داشتند. سیاستهای آمریکا در عراق نیز بخشی از همین زمینه تاریخی بود. گزارشهای تحلیلی سالهای بعد نیز رشد تهدیدهای تروریستی پس از ۱۱ سپتامبر را به پیامدهای جنگها و بیثباتیهای ایجادشده در منطقه پیوند دادهاند.
نقش جمهوری اسلامی ایران در مقابله با داعش نیز بخشی مهم از تحولات پس از ۱۱ سپتامبر است. هنگامی که داعش بخشهایی گسترده از عراق و سوریه را در اختیار گرفته بود و تهدید خود را به مرزهای کشورهای منطقه رسانده بود، ایران در حمایت از دولتهای عراق و سوریه و نیروهای درگیر با داعش وارد میدان شد. این نقش در کنار عملیات ارتش عراق، نیروهای مردمی عراق، نیروهای سوری و ائتلاف بینالمللی در شکست سرزمینی داعش اثرگذار بود. حتی اسناد آمریکایی نیز بعدها بر اهمیت عملیات گسترده علیه داعش و همکاری با نیروهای محلی برای از میان بردن قلمرو این گروه تأکید کردند.
مقایسه این دو رویکرد، یکی از مهمترین تفاوتهای روایتهای موجود درباره تحولات منطقه را آشکار میکند. آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر با اعزام ارتش به افغانستان و سپس حمله به عراق، سیاست تغییر ساختار سیاسی از طریق قدرت نظامی را دنبال کرد. ایران در مواجهه با داعش، تمرکز خود را بر جلوگیری از گسترش این گروه و حمایت از ساختارهای سیاسی و امنیتی کشورهای منطقه قرار داد. همین تفاوت در سالهای مبارزه با داعش به یکی از محورهای رقابت راهبردی میان تهران و واشنگتن تبدیل شد.
بیستوپنج سال پس از ۱۱ سپتامبر، نتیجه این روند را میتوان در تغییر چهره نظام بینالملل مشاهده کرد. آمریکا با برخورداری از بزرگترین ظرفیت نظامی جهان وارد قرن بیستویکم شد و تصور میکرد میتواند با اتکا به قدرت نظامی، مسیر تحولات سیاسی را در مناطق مختلف جهان تعیین کند. افغانستان و عراق هزینههای سنگین این نگاه را آشکار کردند. جنگها طولانی شدند، دولتها ویران شدند، گروههای تروریستی تازهای ظهور کردند و اعتماد بخش بزرگی از جهان به ادعاهای واشنگتن درباره دموکراسی و حقوق بشر آسیب دید. همزمان چین به قدرتی اقتصادی و فناورانه تبدیل شد، روسیه جایگاه خود را در رقابتهای ژئوپلیتیکی تثبیت کرد و کشورهای منطقه نیز بیش از گذشته به سمت ترتیبات مستقل از ساختارهای تحت رهبری آمریکا حرکت کردند.
روایت ۱۱ سپتامبر از زاویه تحولات ربع قرن گذشته، تصویری بسیار گستردهتر از حادثه تروریستی نیویورک و واشنگتن ارائه میدهد. جهان پس از آن روز وارد دورهای از جنگهای گسترده، اشغال نظامی، تحریم، مداخله و رقابت قدرتها شد. سیاستی که قرار بود تروریسم را از میان ببرد، در بخشهایی از غرب آسیا به گسترش بیثباتی و ظهور تهدیدهای تازه انجامید و هزینه آن را میلیونها انسان در افغانستان، عراق، سوریه و دیگر کشورهای منطقه پرداختند.
بیستوپنجمین سالگرد ۱۱ سپتامبر فرصتی برای بازخوانی میراث سیاسی و امنیتی واکنش آمریکا فراهم کرده است. جنگ افغانستان، اشغال عراق، مداخلات سوریه، حمایت از برخی گروههای مسلح و استمرار حضور نظامی آمریکا در غرب آسیا مجموعهای از تحولات را رقم زد که نظم تکقطبی دهه ۱۹۹۰ را به تدریج فرسوده کرد. جهان امروز بیش از هر زمان دیگری نشانههای حرکت به سمت توزیع تازه قدرت را نشان میدهد و بخش مهمی از این تغییر را باید در تجربه تلخ ربع قرن پس از ۱۱ سپتامبر جستوجو کرد.
ایران در این معادله، کشوری است که طی همین دو دهه با تروریسم، جنگ و فشار خارجی مواجه بوده و همزمان در تحولات امنیتی منطقه نقش فعالی ایفا کرده است. تجربه مبارزه با داعش، حمایت از امنیت عراق و سوریه و مقابله با جریانهایی که امنیت منطقه را تهدید میکردند، جایگاه تهران را در معادلات غرب آسیا تثبیت کرد. تقابل ایران و آمریکا نیز از همین نقطه قابل فهم است. واشنگتن نظم منطقه را از دریچه حضور و برتری نظامی خود تعریف کرده و تهران بر امنیت منطقهای، استقلال سیاسی کشورها و مقابله با مداخله خارجی تأکید کرده است.
بیستوپنج سال پس از آن صبح خونین در نیویورک، جهان در موقعیتی کاملاً متفاوت از سپتامبر ۲۰۰۱ قرار دارد. آمریکا همچنان قدرتی بزرگ و اثرگذار است، اما انحصار تصمیمگیری درباره سرنوشت جهان را از دست داده است. جنگهایی که با وعده ایجاد امنیت آغاز شدند، هزینههای سنگینی بر منطقه تحمیل کردند و در کنار ظهور قدرتهای تازه، زمینه شکلگیری نظمی را فراهم آوردند که در آن واشنگتن دیگر تنها بازیگر تعیینکننده نیست. از برجهای دوقلو تا جهان چندقطبی، مسیر پرهزینهای طی شده است. این مسیر برای غرب آسیا با جنگ و تروریسم همراه بود و برای نظام بینالملل، آغاز پایان یکهتازی نظم تکقطبی را رقم زد.
-
نجات کارگر گرفتار در ارتفاع ۱۲ متری خیابان پاستور تبریز
-
سود سهام عدالت در آذرماه واریز میشود؛ جزئیات مهم برای سهامداران
-
بیرانوند؛ قهرمان آسیا و چالش معافیت سربازی
-
انفجارهای کنترلشده در اهواز و خرمشهر؛ آمادهباش شهروندان
-
پیام تسلیت داوری اردکانی: مهدی گلشنی، دانشمندی جامعالاطراف و فیزیکدان ممتاز
-
زمان واریز سود سهام عدالت؛ قبل از شب یلدا چه خبر است؟
-
پیروز قربانی: جایزه بیرانوند، افتخاری بزرگ برای فوتبال ایران
-
یارانه نقدی آبانماه: جزئیات واریز به ۱۵ میلیون سرپرست خانوار
-
29 آبان 1405خبر فوری تعطیلی خراسان رضوی شنبه ۳۰ آبان؛ مدارس مشهد تعطیل میشوند؟ ادارات و بانکها چه وضعی دارند؟ -
25 آبان 1405لیست خروج استقلال تهران در نیمفصل؛ سهراب بختیاریزاده همه را سورپرایز کرد؟ -
27 آبان 1405تصویر مدیر مدرسه «سوگند صیادی» در فضای مجازی منتشر شد -
25 آبان 1405خبر فوری تعطیلی مدارس تهران فردا سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵؛ مدارس و ادارات تهران تعطیل شدند؟ -
25 آبان 1405ماجرای قتل سوگند صیادی دختر نوجوان در کرمانشاه چه بود؟ -
29 آبان 1405شنبه ۳۰ آبان خوزستان تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت مدارس، ادارات و بانکها را بخوانید -
25 آبان 1405پیشنهاد شباب الاهلی برای جذب پدیده پرسپولیس -
29 آبان 1405خبر بد برای استقلالیها؛ انتقال جنجالی به السد -
30 آبان 1405جدول قطعی برق تهران امروز شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ + نقشه و برنامه خاموشی برق من -
24 آبان 1405فردا مازندران تعطیل میشود؟ آخرین وضعیت تعطیلی مدارس، ادارات و بانکها یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵