از تسلیم تا مقاومت

شهریور ۱۳۲۰ در حافظه تاریخی ایران، مرز میان دو تجربه متفاوت از قدرت است. پیش از آن، دولت مرکزی با تمرکز قدرت و ساختن ارتشی نوین می‌کوشید جایگاه ایران را در برابر قدرت‌های خارجی تثبیت کند. ورود هم‌زمان نیروهای بریتانیا و شوروی در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ این تصور را در فاصله‌ای کوتاه درهم شکست. ارتش ایران توان رویارویی مؤثر با نیروهای مهاجم را از دست داد، رضاشاه از سلطنت کنار رفت و بخش مهمی از راه‌ها، راه‌آهن، بنادر و منابع کشور در خدمت اهداف جنگی متفقین قرار گرفت. ایران که در جنگ جهانی دوم بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، به یکی از مسیرهای اصلی انتقال تجهیزات و تدارکات به شوروی تبدیل شد و حاکمیت کشور زیر فشار دو قدرت بزرگ قرار گرفت.

پیمان سه‌جانبه سال ۱۹۴۲ قرار بود چارچوبی برای پایان این وضعیت ایجاد کند. بریتانیا و شوروی در این پیمان استقلال و تمامیت ارضی ایران را به رسمیت شناختند و تعهد کردند نیروهای خود را حداکثر شش ماه پس از پایان جنگ از کشور خارج کنند. جنگ در سال ۱۹۴۵ پایان یافت و نیروهای آمریکا و بریتانیا ایران را ترک کردند، اما شوروی همچنان در بخش‌هایی از شمال کشور حضور داشت. بحران آذربایجان در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ و شکل‌گیری حکومت‌های خودمختار مورد حمایت مسکو، بار دیگر مسئله حاکمیت ملی را در مرکز سیاست ایران قرار داد.

دولت ایران برای مقابله با این بحران، مذاکره و دیپلماسی را هم‌زمان پیش برد و مسئله حضور شوروی را در عرصه بین‌المللی مطرح کرد. احمد قوام راه دشوار مذاکره با مسکو را دنبال کرد و مسئله ایران نیز در سازمان ملل مطرح شد. نیروهای شوروی سرانجام در ماه مه ۱۹۴۶ از ایران خارج شدند و در آذر همان سال ارتش ایران وارد آذربایجان شد و اقتدار دولت مرکزی را بازگرداند. این تجربه نشان داد که حاکمیت ملی در برابر فشار قدرت‌های بزرگ، به توان داخلی، دیپلماسی فعال و ظرفیت تصمیم‌گیری مستقل نیاز دارد.

پس از بحران آذربایجان، نفت به میدان اصلی کشمکش بر سر استقلال اقتصادی تبدیل شد. ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۳۰، اختیار ایران بر یکی از مهم‌ترین منابع ثروت کشور را به مطالبه‌ای ملی تبدیل کرد. دولت محمد مصدق اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت را آغاز کرد و رویارویی تهران و لندن وارد مرحله‌ای تازه شد. بریتانیا فشار اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای علیه ایران اعمال کرد و دولت آمریکا نیز در فضای جنگ سرد از عملیات پنهانی علیه دولت مصدق حمایت کرد. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در نهایت دولت مصدق را سرنگون کرد. اسناد منتشرشده و پژوهش‌های تاریخی، نقش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و سرویس اطلاعاتی بریتانیا را در این عملیات مستند کرده‌اند.

کودتای ۲۸ مرداد، مفهوم مداخله خارجی را در حافظه سیاسی ایران عمیق‌تر کرد. تجربه سال ۱۳۲۰ نشان داده بود که قدرت نظامی بیگانه می‌تواند حاکمیت کشور را تحت فشار مستقیم قرار دهد و تجربه سال ۱۳۳۲ نشان داد که مداخله خارجی از مسیر سیاست، اقتصاد و عملیات پنهان نیز می‌تواند بر سرنوشت سیاسی ایران اثر بگذارد. از آن پس، استقلال برای بخش مهمی از جریان‌های سیاسی و اجتماعی ایران معنایی فراتر از حفظ مرزها یافت و به مالکیت منابع، اختیار سیاسی و امکان تصمیم‌گیری مستقل پیوند خورد.

انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ این تجربه تاریخی را وارد مرحله‌ای تازه کرد. استقلال سیاسی و نفی سلطه خارجی به یکی از محورهای اصلی گفتمان جمهوری اسلامی تبدیل شد و رابطه ایران با قدرت‌های بزرگ بر پایه همین نگاه بازتعریف شد. سپس جنگ ایران و عراق، تجربه فشار خارجی را از سطح سیاسی و اقتصادی به میدان مستقیم نظامی کشاند. ایران در دهه ۱۳۶۰ با جنگی تمام‌عیار روبه‌رو شد و دفاع از سرزمین به تجربه‌ای گسترده و ماندگار برای جامعه تبدیل شد. سال‌های جنگ هزینه‌های سنگینی بر کشور تحمیل کرد و هم‌زمان ظرفیت‌هایی در حوزه دفاعی، صنعتی و سازمانی شکل گرفت که بعدها در نگاه ایران به امنیت ملی اهمیت یافت.

دهه‌های بعد، میدان رویارویی شکل دیگری پیدا کرد. تحریم اقتصادی، فشار مالی، تهدید نظامی، مناقشه هسته‌ای و تلاش برای محدود کردن ظرفیت‌های راهبردی ایران، ابزارهایی بودند که در دوره‌های مختلف به کار گرفته شدند. عرصه تقابل از مرزهای جغرافیایی به اقتصاد، فناوری، انرژی و دیپلماسی کشیده شد. در همین مسیر، مفهوم قدرت ملی نیز گسترده‌تر شد و اقتصاد، فناوری، زیرساخت، انرژی، انسجام اجتماعی و توان دیپلماتیک در کنار قدرت نظامی اهمیت یافتند.

پیوند شهریور ۱۳۲۰ با امروز از همین نقطه آشکار می‌شود. ایران آن روز در برابر ورود ارتش‌های خارجی، توان دفاع مؤثر خود را از دست داد و سرنوشت کشور زیر فشار مستقیم قدرت‌های اشغالگر قرار گرفت. ایران امروز در برابر حملات مستقیم آمریکا و اسرائیل، ساختار دفاعی و ظرفیت پاسخ نظامی در اختیار دارد. نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران وارد میدان شده‌اند و جامعه ایران نیز هزینه‌های جنگ را تحمل کرده است. فاصله میان این دو تصویر تاریخی، نتیجه مجموعه‌ای از تجربه‌های انباشته طی دهه‌های گذشته است.

شهریور ۱۳۲۰ به ایران نشان داد که داشتن دولت و مرز رسمی برای حفظ استقلال کافی نیست. قدرت سیاسی زمانی از توان دفاع از حاکمیت برخوردار می‌شود که پشتوانه اقتصادی، نظامی، فناورانه و اجتماعی داشته باشد. بحران آذربایجان اهمیت دیپلماسی را آشکار کرد. ملی شدن نفت، پیوند استقلال سیاسی با اختیار بر منابع راهبردی را نشان داد. کودتای ۲۸ مرداد نیز تجربه‌ای روشن از تأثیرگذاری قدرت‌های خارجی بر روند سیاسی ایران برجای گذاشت. جنگ تحمیلی، این مجموعه تجربه‌ها را با دفاع نظامی و مشارکت گسترده اجتماعی پیوند زد.

در جنگ رمضان، تفاوت میان دو مقطع تاریخی بیش از هر زمان دیگری دیده می‌شود. شهریور ۱۳۲۰ تصویر کشوری بود که ارتش‌های خارجی وارد آن شدند و دولت مرکزی امکان دفاع مؤثر پیدا نکرد. سال ۱۴۰۵ تصویر کشوری است که در برابر حملات مستقیم آمریکا و اسرائیل ایستاده و نیروهای مسلح آن پاسخ نظامی داده‌اند. این تفاوت بخشی از تاریخ تحول مفهوم قدرت ملی در ایران است.

قدرت ملی امروز محدود به میدان نظامی نیست. اقتصاد توانمند، زیرساخت پایدار، امنیت انرژی، تولید صنعتی، فناوری، دانش، انسجام اجتماعی و دیپلماسی فعال، اجزای یک منظومه واحد هستند. تجربه تاریخی ایران نشان داده است که آسیب‌پذیری هر یک از این پایه‌ها می‌تواند دامنه انتخاب‌های کشور را در برابر فشار خارجی محدود کند. از همین رو، توسعه توان داخلی برای ایران یک مسئله راهبردی و تاریخی است.

«از تسلیم تا مقاومت» روایت فاصله میان دو تصویر تاریخی از ایران است. شهریور ۱۳۲۰ تصویر کشوری را برجای گذاشت که ارتش‌های بیگانه وارد آن شدند و قدرت‌های خارجی برای بخشی از سرنوشتش تصمیم گرفتند. بحران آذربایجان، ملی شدن نفت، کودتای ۲۸ مرداد و جنگ تحمیلی هر کدام فصل دیگری از کشمکش بر سر حاکمیت و استقلال بودند. جنگ ۱۴۰۵ نیز فصل تازه‌ای از همین تاریخ را رقم زده است.

فاصله میان ایران سال ۱۳۲۰ و ایران امروز را باید در تجربه تاریخی هشتادوپنج سال گذشته جست‌وجو کرد. آن روز ارتش‌های خارجی وارد خاک ایران شدند و دولت مرکزی امکان دفاع مؤثر را از دست داد. امروز ایران در برابر حملات مستقیم قدرت‌های خارجی، ظرفیت نظامی برای پاسخ و جامعه‌ای برخوردار از تجربه چندین دهه جنگ و فشار خارجی در اختیار دارد. این تحول حاصل انباشت تجربه ایران از اشغال، بحران، مداخله، جنگ و فشار خارجی است. شهریور ۱۳۲۰ یک درس تاریخی روشن برای ایران برجای گذاشت: استقلال زمانی پایدار می‌ماند که کشور از توان دفاع از حاکمیت، منابع و حق تعیین سرنوشت خود برخوردار باشد.