از فوکو تا دریدا

اگر متفکران مکتب فرانکفورت می‌کوشیدند سازوکارهای پنهان قدرت را در اقتصاد، سیاست و فرهنگ آشکار کنند، نسل بعدی فیلسوفان فرانسوی مسیر متفاوتی را در پیش گرفتند. آنان این پرسش را مطرح کردند که شاید خودِ شیوهٔ اندیشیدن ما دربارهٔ حقیقت، دانش و واقعیت نیز نیازمند بازنگری باشد.

در نیمهٔ دوم قرن بیستم، بسیاری از یقین‌هایی که قرن‌های پیشین بر آن‌ها استوار شده بودند، زیر سؤال رفتند. جنگ‌ها، انقلاب‌ها، شکست ایدئولوژی‌ها و دگرگونی‌های اجتماعی نشان داده بودند که تاریخ بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را با چند اصل ساده توضیح داد.

در چنین فضایی، ساختارگرایی و سپس پساساختارگرایی شکل گرفتند؛ جریان‌هایی که تأثیر آن‌ها از فلسفه فراتر رفت و به ادبیات، تاریخ، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی نیز راه یافت.

برای فهم این تحولات، باید از انسان‌شناسی آغاز کنیم.

کلود لوی-استروس که یکی از چهره‌های اصلی ساختارگرایی بود، سال‌ها به مطالعهٔ جوامع مختلف پرداخت. او برخلاف بسیاری از متفکران پیشین، معتقد نبود تفاوت‌های فرهنگی صرفاً مجموعه‌ای از ویژگی‌های پراکنده و تصادفی هستند.

در نگاه او، پشت تنوع عظیم فرهنگ‌های انسانی، ساختارهای مشترکی وجود دارد.

همان‌گونه که زبان از قواعدی پنهان پیروی می‌کند، فرهنگ نیز دارای نظم‌های عمیقی است که معمولاً از دید افراد پنهان می‌مانند.

لوی-استروس از زبان‌شناسی الهام گرفت. زبان‌شناسان نشان داده بودند که معنای واژه‌ها نه به‌صورت مستقل، بلکه از طریق رابطهٔ آن‌ها با سایر واژه‌ها شکل می‌گیرد.

برای مثال، واژهٔ «شب» را تا حد زیادی از طریق تفاوتش با «روز» می‌فهمیم.

به همین ترتیب، لوی-استروس معتقد بود ذهن انسان جهان را از طریق مجموعه‌ای از تقابل‌ها سازمان می‌دهد؛ تقابل‌هایی مانند طبیعت و فرهنگ، خام و پخته، زندگی و مرگ.

ساختارگرایی در اصل تلاشی بود برای کشف این نظم‌های پنهان.

اما طولی نکشید که برخی متفکران جوان‌تر حتی به خودِ ساختارگرایی نیز مشکوک شدند.

آیا واقعاً می‌توان ساختارهایی ثابت و جهان‌شمول یافت؟

آیا معنا آن‌قدر پایدار است که بتوان آن را در قالب الگوهای مشخص توضیح داد؟

این پرسش‌ها راه را برای ظهور پساساختارگرایی گشود.

در میان چهره‌های این جریان، میشل فوکو جایگاهی ویژه دارد.

فوکو از بسیاری جهات فیلسوفی نامتعارف بود. او کمتر به پرسش‌های کلاسیک فلسفه علاقه داشت و بیشتر می‌خواست بفهمد چگونه آنچه امروز بدیهی می‌دانیم، در طول تاریخ شکل گرفته است.

بسیاری از مردم تصور می‌کنند دانش چیزی مستقل از قدرت است. گویی حقیقت در یک سو قرار دارد و قدرت در سوی دیگر.

اما فوکو این جدایی را زیر سؤال برد.

او استدلال می‌کرد که دانش و قدرت درهم‌تنیده‌اند.

این ادعا در نگاه نخست عجیب به نظر می‌رسد. مگر حقیقت وابسته به قدرت است؟

فوکو نمی‌گفت حقیقت صرفاً دروغی سیاسی است. منظور او پیچیده‌تر بود.

او می‌خواست نشان دهد هر جامعه‌ای نظام‌هایی برای تولید، سازمان‌دهی و اعتباربخشی به دانش دارد. این نظام‌ها تعیین می‌کنند چه چیزی عقلانی محسوب شود، چه چیزی غیرعقلانی تلقی گردد، چه کسی حق سخن گفتن داشته باشد و چه کسی از این حق محروم بماند.

برای روشن‌شدن این موضوع، فوکو به سراغ تاریخ رفت.

او در پژوهش‌هایی دربارهٔ جنون، پزشکی، زندان و جنسیت نشان داد که بسیاری از مفاهیمی که امروز طبیعی به نظر می‌رسند، محصول فرآیندهای تاریخی خاصی هستند.

برای مثال، او در بررسی تاریخ جنون نشان داد که تعریف «دیوانگی» در دوره‌های مختلف تغییر کرده است.

آنچه در یک عصر نشانهٔ بیماری تلقی می‌شود، ممکن است در دوره‌ای دیگر معنایی کاملاً متفاوت داشته باشد.

در نتیجه، فهم ما از واقعیت همواره در چارچوب نهادها، گفتمان‌ها و روابط قدرت شکل می‌گیرد.

یکی از مشهورترین آثار فوکو به تاریخ زندان‌ها اختصاص دارد.

او نشان داد که مجازات در جوامع مدرن فقط به شکل شکنجه و خشونت آشکار اعمال نمی‌شود. قدرت مدرن اغلب ظریف‌تر و پیچیده‌تر عمل می‌کند.

در گذشته، حاکمان قدرت خود را با نمایش عمومی مجازات نشان می‌دادند. اما در دوران جدید، کنترل بیشتر از طریق نظارت، ثبت اطلاعات، طبقه‌بندی و انضباط صورت می‌گیرد.

فوکو برای توضیح این وضعیت از طرحی معماری الهام گرفت که «پان‌اپتیکون» نام داشت.

در این مدل، زندانیان همیشه ممکن است زیر نظر باشند، حتی اگر ندانند واقعاً کسی آن‌ها را تماشا می‌کند یا نه.

نتیجه این است که افراد به تدریج خودشان رفتار خویش را کنترل می‌کنند.

از نگاه فوکو، بسیاری از نهادهای مدرن به شیوه‌ای مشابه عمل می‌کنند. مدرسه، پادگان، بیمارستان و اداره فقط مکان‌هایی برای آموزش یا درمان نیستند؛ آن‌ها در شکل‌دادن به رفتار انسان‌ها نیز نقش دارند.

بنابراین قدرت فقط در دست دولت یا حاکمان نیست.

قدرت در شبکه‌ای گسترده از روابط اجتماعی جریان دارد.

این نگاه تأثیر عمیقی بر علوم انسانی گذاشت و شیوهٔ مطالعهٔ تاریخ و جامعه را دگرگون کرد.

اما اگر فوکو رابطهٔ دانش و قدرت را بررسی می‌کرد، ژاک دریدا توجه خود را به مسئلهٔ معنا معطوف ساخت.

دریدا یکی از دشوارترین و درعین‌حال تأثیرگذارترین فیلسوفان قرن بیستم به شمار می‌آید.

او معتقد بود سنت فلسفی غرب همواره در جست‌وجوی نوعی مرکز ثابت بوده است؛ نقطه‌ای نهایی که بتوان معنا را بر آن استوار کرد.

گاهی این مرکز خدا بوده، گاهی عقل، گاهی ذهن و گاهی حقیقت.

اما دریدا استدلال می‌کرد که معنا هرگز به چنین نقطهٔ ثابتی نمی‌رسد.

او مفهوم مشهور «واسازی» را مطرح کرد.

واسازی به معنای نابودکردن متن نیست، بلکه روشی برای خواندن است؛ روشی که می‌کوشد تنش‌ها، تناقض‌ها و لایه‌های پنهان موجود در متن را آشکار کند.

از دید دریدا، واژه‌ها فقط از طریق ارجاع به واژه‌های دیگر معنا پیدا می‌کنند.

هرگاه بخواهیم معنای واژه‌ای را توضیح دهیم، ناچاریم از واژه‌های دیگری کمک بگیریم.

در نتیجه، معنا همواره در حال به تعویق افتادن است و هیچ‌گاه به نقطه‌ای کاملاً نهایی نمی‌رسد.

این دیدگاه بسیاری از فرض‌های سنتی دربارهٔ زبان و حقیقت را به چالش کشید.

منتقدان دریدا گاه او را متهم می‌کردند که به نسبی‌گرایی افراطی می‌رسد. اما طرفدارانش می‌گفتند هدف او نابودی معنا نیست؛ بلکه نشان‌دادن پیچیدگی و چندلایگی آن است.

با فوکو و دریدا، فلسفه وارد مرحله‌ای شد که در آن اعتماد به روایت‌های بزرگ تاریخی کاهش یافته بود.

دیگر کمتر کسی باور داشت یک نظریهٔ واحد می‌تواند تمام واقعیت انسانی را توضیح دهد.

بدبینی نسبت به قطعیت‌ها، توجه به تفاوت‌ها، حساسیت نسبت به سازوکارهای قدرت و تردید در برابر ادعاهای جهان‌شمول، به ویژگی‌های مهم اندیشهٔ اواخر قرن بیستم تبدیل شدند.

البته این جریان‌ها نیز مخالفان جدی داشتند.

برخی معتقد بودند اگر همه‌چیز را به زبان، گفتمان یا قدرت فروبکاهیم، دیگر جایی برای حقیقت عینی باقی نمی‌ماند.

گروهی دیگر استدلال می‌کردند که نقدهای فوکو و دریدا ابزارهای ارزشمندی برای فهم پیچیدگی جهان معاصر فراهم کرده‌اند.

فارغ از این اختلاف‌ها، تأثیر آن‌ها بر اندیشهٔ معاصر بسیار گسترده بود.

امروزه در بحث‌های مربوط به رسانه، هویت، جنسیت، تاریخ، سیاست، آموزش و فرهنگ، ردپای ایده‌های آنان به‌وضوح دیده می‌شود.

اگر سقراط از شهروندان آتن می‌خواست باورهای خود را زیر سؤال ببرند، اگر دکارت در جست‌وجوی یقینی تزلزل‌ناپذیر بود و اگر کانت حدود شناخت را بررسی می‌کرد، متفکران پساساختارگرا توجه ما را به این مسئله جلب کردند که خودِ مفاهیمی که با آن‌ها جهان را می‌فهمیم، چگونه شکل گرفته‌اند.

اما تاریخ فلسفه هنوز به پایان نرسیده بود.

در اواخر قرن بیستم و آغاز قرن بیست‌ویکم، پرسش‌های تازه‌ای پدیدار شدند؛ پرسش‌هایی دربارهٔ ذهن، آگاهی، فناوری، هوش مصنوعی، اخلاق زیستی، محیط زیست و آیندهٔ انسان.

برگرفته از تاریخ فلسفه راتلج

نویسنده: موذن زاده