انسان سیاسی

آتن در سده چهارم پیش از میلاد، شهری بود که سیاست در آن از زندگی روزمره جدا نمی‌شد. صبح‌ها، میدان شهر با رفت‌وآمد شهروندان جان می‌گرفت و در میان هیاهوی بازار، سخن از جنگ، قانون، مالیات و سرنوشت حکومت‌ها شنیده می‌شد. مجمع عمومی جایی بود که یک شهروند می‌توانست با سخن خود بر تصمیمی اثر بگذارد که زندگی هزاران نفر را تغییر می‌داد. دادگاه‌ها نیز بخشی از همین جهان سیاسی بودند و مردم درباره اتهام، مجازات و عدالت داوری می‌کردند.

در این شهر، سیاست فراتر از یک موضوع دانشگاهی و خود زندگی بود.

ارسطو این جهان را از نزدیک دید. او در استاگیرا به دنیا آمده بود و پدرش نیکوماخوس، پزشک دربار مقدونیه، بود. پیوند خانواده با دربار، دوران کودکی او را با جهان قدرت آشنا کرد. در نوجوانی راهی آتن شد و وارد آکادمی افلاطون شد. نزدیک به بیست سال در کنار مردی گذراند که سیاست را به یکی از مهم‌ترین مسائل فلسفه تبدیل کرده بود.

افلاطون از تجربه سیاسی آتن زخم خورده بود. محاکمه سقراط و آشفتگی‌های سیاسی شهر، او را به جست‌وجوی نظمی کشاند که عدالت را در ساختار حکومت تضمین کند. در جمهوری، تصویری از شهری پدید آورد که در آن هرکس وظیفه خود را انجام می‌دهد و حکومت به دست کسانی سپرده می‌شود که به شناخت خیر رسیده‌اند.

ارسطو همان پرسش را با چشمانی متفاوت دنبال کرد.

او به شهرهای واقعی نگاه کرد. قوانین، حکومت‌ها، طبقات اجتماعی، شیوه توزیع قدرت و دلایل تغییر رژیم‌ها برای او اهمیت پیدا کردند. سیاست از نظر ارسطو باید در جهان انسان‌های واقعی مطالعه می‌شد؛ همان‌جایی که منافع، آرزوها، ترس‌ها و رقابت‌ها سرنوشت شهر را شکل می‌دادند.

از همین جا مسیر فلسفه سیاسی ارسطو آغاز می‌شود.

پرسش او درباره بهترین حکومت، پیش از هر چیز پرسشی درباره خود شهر بود. انسان‌ها چرا در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند؟ خانواده چگونه به روستا و روستا چگونه به پولیس می‌رسد؟ چه چیزی یک اجتماع انسانی را به جامعه سیاسی تبدیل می‌کند؟

ارسطو پاسخ را در مفهوم غایت جست‌وجو کرد.

خانواده برای تأمین نیازهای نخستین شکل می‌گیرد. روستا شکل گسترده‌تری از همکاری انسانی است. پولیس، عالی‌ترین شکل این اجتماع است؛ زیرا در آن انسان از سطح تأمین نیازهای ابتدایی عبور می‌کند و امکان زندگی خوب را پیدا می‌کند.

شهر برای زندگی شکل گرفت و برای زندگی خوب به کمال رسید.

در این جمله، بخش بزرگی از فلسفه سیاسی ارسطو پنهان است. شهر برای او محیطی است که انسان در آن می‌تواند به سعادت برسد. قانون، حکومت، آموزش و مشارکت سیاسی، ابزارهای رسیدن به همین غایت هستند.

از همین جا ارسطو به مشهورترین مفهوم سیاسی خود می‌رسد: انسان، حیوان سیاسی است.

انسان در نگاه ارسطو موجودی است که توانایی سخن گفتن درباره خیر و شر، عدالت و بی‌عدالتی و سود و زیان مشترک را دارد. حیوان می‌تواند درد و لذت خود را به دیگری منتقل کند، اما انسان می‌تواند درباره آنچه برای زندگی جمعی درست یا نادرست است داوری کند.

سیاست از همین توانایی زاده می‌شود.

انسان می‌تواند درباره قانون گفت‌وگو کند، درباره عدالت اختلاف نظر داشته باشد، برای خیر عمومی استدلال بیاورد و تصمیمی جمعی اتخاذ کند. شهر، صحنه‌ای است که این توانایی انسانی در آن به واقعیت سیاسی تبدیل می‌شود.

به همین دلیل، شهروندی در اندیشه ارسطو معنایی عمیق دارد.

شهروند کسی است که در زندگی سیاسی مشارکت می‌کند. او در اداره شهر و داوری سیاسی سهم دارد. شهروندی با مشارکت در قدرت سیاسی معنا پیدا می‌کند.

این تعریف، سیاست را از فرمانروایی صرف جدا می‌کند. حاکم و شهروند هر دو در ساختار سیاسی جایگاهی دارند و زندگی شهر به رابطه میان آنان وابسته است.

اما پرسش مهم‌تر باقی می‌ماند: چه کسی باید حکومت کند؟

ارسطو برای پاسخ، حکومت‌ها را بر اساس تعداد فرمانروایان و هدف آنان تقسیم می‌کند. سلطنت، حکومت یک نفر برای خیر عمومی است. اشرافیت، حکومت گروهی شایسته در جهت خیر عمومی است. پولیتی نیز شکل حکومتی است که در آن شمار بیشتری از شهروندان در چارچوب قانون در اداره امور عمومی مشارکت می‌کنند.

معیار اصلی، خیر عمومی است.

وقتی حاکم منافع شخصی خود را جایگزین خیر عمومی کند، سلطنت به استبداد تبدیل می‌شود. وقتی گروهی کوچک قدرت را برای منافع خود در اختیار بگیرد، اشرافیت به الیگارشی سقوط می‌کند. هنگامی که اکثریت، قدرت را صرفاً برای منافع گروه خود به کار گیرد، حکومت نیز از مسیر خیر مشترک فاصله می‌گیرد.

در اینجا ارسطو سیاست را به مسئله قدرت و منفعت پیوند می‌دهد. شکل حکومت اهمیت دارد، اما هدف حکومت اهمیت بیشتری دارد.

جامعه نیز در این میان نقشی تعیین‌کننده دارد.

ارسطو در شهرهای یونانی کشمکش میان فقیر و ثروتمند را یکی از سرچشمه‌های اصلی بحران سیاسی می‌دید. ثروتمندان از حفظ مالکیت و قدرت خود دفاع می‌کردند و فقرا خواهان سهم بیشتری از قدرت بودند. هر دو گروه تصور خاصی از عدالت داشتند و همین اختلاف می‌توانست شهر را به سوی درگیری ببرد.

ارسطو در چنین وضعیتی به طبقه متوسط توجه کرد.

جامعه‌ای که طبقه متوسط قدرتمندی داشته باشد، از نگاه او ثبات بیشتری پیدا می‌کند. شهروندانی که میان فقر شدید و ثروت افراطی قرار دارند، زمینه بیشتری برای پذیرش قانون و حفظ تعادل سیاسی دارند.

این بخش از اندیشه ارسطو نشان می‌دهد که فلسفه سیاسی او از اقتصاد و جامعه جدا نیست. ساختار مالکیت، فاصله طبقاتی و توزیع ثروت، بر سیاست اثر می‌گذارند و سیاست نیز می‌تواند این روابط را تغییر دهد.

قانون در این میان نقش ستون نظم سیاسی را پیدا می‌کند.

ارسطو حکومت قانون را بر اراده شخصی ترجیح می‌دهد، زیرا قانون می‌تواند قدرت را در چارچوب قواعد عمومی قرار دهد. شهروند باید بداند قواعد زندگی سیاسی چیست و حاکم نیز باید در همان چارچوب عمل کند.

اما قانون بدون شهروند فضیلت‌مند، توان محدودی دارد.

ارسطو سیاست را با تربیت پیوند می‌زند. شهروند خوب از طریق عادت و آموزش شکل می‌گیرد. انسان با تکرار رفتار درست، فضیلت را در خود تثبیت می‌کند و جامعه سیاسی باید شرایط چنین تربیتی را فراهم آورد.

در اینجا دوباره به تفاوت ارسطو و افلاطون می‌رسیم.

هر دو فیلسوف سیاست را با زندگی خوب پیوند می‌زنند، اما مسیرشان متفاوت است. افلاطون از تصویر شهر عادل آغاز می‌کند و ارسطو از تجربه شهرهای واقعی. افلاطون به دنبال صورت کامل عدالت است و ارسطو به دنبال شرایطی که عدالت در جهان واقعی امکان تحقق پیدا کند.

به همین دلیل، ارسطو حکومت‌های واقعی را مقایسه می‌کند، قانون‌های شهرها را مطالعه می‌کند و درباره علت تغییر رژیم‌ها می‌اندیشد. فلسفه سیاسی برای او شناخت واقعیت سیاسی است.

این نگاه، میراثی بزرگ برای تاریخ اندیشه سیاسی بر جای گذاشت.

ارسطو سیاست را به مطالعه انسان، جامعه، قدرت، قانون و غایت زندگی پیوند زد. انسان سیاسی او موجودی است که در کنار دیگران زندگی می‌کند، درباره عدالت سخن می‌گوید، قانون می‌سازد و در تصمیم‌های عمومی مشارکت می‌کند.

اما جهان ارسطو در حال تغییر بود.

قدرت مقدونیه گسترش می‌یافت و استقلال پولیس‌های یونانی آرام‌آرام محدود می‌شد. جهانی که در آن شهر مرکز زندگی سیاسی انسان بود و به سوی جهانی بزرگ‌تر حرکت می‌کرد. مرزهای سیاسی گسترش می‌یافت و فرد یونانی با واقعیتی تازه روبه‌رو می‌شد.

پرسش فلسفه نیز به تدریج تغییر کرد.

ارسطو هنوز از شهر، شهروند و زندگی سیاسی سخن می‌گفت، اما جهان پس از او به فلسفه‌ای نیاز داشت که بتواند جایگاه انسان را در مقیاسی فراتر از پولیس توضیح دهد.

اینجا تاریخ فلسفه سیاسی وارد مرحله تازه‌ای می‌شود.

شهر کوچک یونانی جای خود را به جهان هلنیستی می‌دهد و فیلسوفان نسل بعد، به جای جست‌وجوی بهترین شکل حکومت، بیش از پیش به مسئله آزادی فرد، آرامش درونی و شیوه زندگی در جهانی بزرگ‌تر می‌اندیشند.

پس از ارسطو پرسش تازه‌ای در افق فلسفه ظاهر می‌شود: «انسان در جهانی که دیگر همه زندگی سیاسی او در مرزهای یک شهر خلاصه نمی‌شود، چگونه باید آزاد و سعادتمند زندگی کند؟»

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده