میراث روم

سپیده‌دمی در رم، چند سده پس از روزگار شکوفایی آتن، خورشید بر شهری می‌تابید که خود را وارث جهان یونانی می‌دانست و در همان حال، جهانی تازه برای سیاست می‌ساخت. در میدان‌های رم، صدای سخنرانان در میان ستون‌ها می‌پیچید، سناتورها درباره جنگ و صلح بحث می‌کردند، و مردانی که سرنوشت جمهوری را در دست داشتند، درباره قانون، قدرت و آینده شهر به جدال می‌پرداختند. سیاست در رم دیگر تنها مسئله یک پولیس کوچک نبود. جمهوری در حال تبدیل شدن به قدرتی بود که سرنوشت ملت‌ها و سرزمین‌های دوردست را به تصمیم‌های خود گره می‌زد.

در این جهان، فلسفه سیاسی یونان وارد مرحله‌ای تازه شد.

یونانیان پرسیده بودند بهترین شهر چگونه باید باشد، عدالت چیست و انسان برای چه نوع زندگی‌ای آفریده شده است. رومیان با مسئله‌ای دیگر روبه‌رو شدند. آنان باید می‌آموختند چگونه قدرتی عظیم را اداره کنند، چگونه میان آزادی و اقتدار تعادل برقرار سازند و چگونه جمهوری را در برابر جاه‌طلبی مردانی حفظ کنند که خود را شایسته فرمانروایی بر همه چیز می‌دانستند.

در این نقطه، نام مارکوس تولیوس سیسرون بر تاریخ فلسفه سیاسی ظاهر می‌شود.

سیسرون در قرن نخست پیش از میلاد، در واپسین دوران جمهوری روم، زندگی می‌کرد. او فیلسوفی منزوی در گوشه کتابخانه نبود. خطیب بود، وکیل بود، سیاستمدار بود و سال‌ها در قلب منازعات سیاسی جمهوری حضور داشت. در سنا سخن گفت، در دادگاه‌ها از موکلان دفاع کرد و در یکی از پرآشوب‌ترین دوره‌های تاریخ روم، برای حفظ ساختار جمهوری جنگید.

زندگی او به معنای واقعی کلمه با سیاست درآمیخته بود.

سیسرون جهان فکری خود را از یونانیان گرفت، اما آن را برای نیازهای روم بازسازی کرد. آثار افلاطون، ارسطو و فیلسوفان هلنیستی برای او میراثی زنده بودند. او از آنان آموخت که سیاست بدون تصور خاصی از انسان، اخلاق و عدالت معنا پیدا نمی‌کند. در عین حال، تجربه جمهوری روم به او آموخته بود که نظریه سیاسی هنگامی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که در برابر مسئله قدرت قرار گیرد.

روم برای سیسرون مفهوم انتزاعی نبود. جمهوری سرزمینی بود که پدران، نیاکان و شهروندانش طی نسل‌ها ساخته بودند و اکنون در برابر جاه‌طلبی سرداران و کشمکش گروه‌های سیاسی قرار داشت.

در «درباره جمهوری»، سیسرون به سراغ همین مسئله رفت. گفت‌وگوی فلسفی او در فضایی خیالی میان شخصیت‌های سیاسی و فکری روم شکل می‌گیرد و پرسش اصلی آن، ماهیت دولت و بهترین شکل حکومت است. 

اینجا اندیشه او به ارسطو نزدیک می‌شود. سیسرون نیز شکل‌های مختلف حکومت را بررسی می‌کند، اما تجربه روم او را به سوی دفاع از حکومتی ترکیبی می‌برد. سلطنت، اشرافیت و عنصر مردمی، هرکدام بخشی از ساختار سیاسی را تشکیل می‌دهند و ترکیب متعادل آن‌ها می‌تواند ثبات بیشتری ایجاد کند.

این اندیشه در فضای سیاسی روم معنای ویژه‌ای داشت.

جمهوری روم مجموعه‌ای از نهادها بود که قدرت را میان مقام‌های مختلف، سنا و مجامع شهروندان توزیع می‌کرد. کنسول‌ها قدرت اجرایی داشتند، سنا در سیاست خارجی و امور عمومی نفوذ فراوان داشت و مجامع شهروندان در تصمیم‌های سیاسی و انتخاب مقام‌ها نقش ایفا می‌کردند. این ساختار، حاصل یک نقشه نظری از پیش طراحی‌شده نبود. طی قرن‌ها شکل گرفته بود و هر نسل بخشی از آن را تغییر داده بود.

سیسرون در همین ساختار، چیزی فراتر از یک نظام اداری می‌دید.

برای او جمهوری تجسم یک زندگی مشترک بود.

کلمه «جمهوری» برای رومیان از معنای «امر عمومی» می‌آمد. دولت زمانی معنا داشت که امور عمومی، قانون و خیر مشترک در مرکز آن قرار گیرد. از این منظر، جمهوری به جامعه سیاسی تعلق داشت.

این تصور، قدرت را از شخص فرمانروا جدا می‌کرد و آن را به سنت، قانون و شهروندان پیوند می‌زد.

سیسرون در برابر این پرسش قرار داشت که چه چیزی می‌تواند چنین نظمی را حفظ کند. پاسخ او به قانون و عدالت رسید.

عدالت برای سیسرون قراردادی موقت میان افراد نبود. او به نوعی قانون طبیعی باور داشت که ریشه در عقل و طبیعت انسان دارد. انسان می‌تواند از طریق عقل دریابد که برخی اصول درباره زندگی مشترک، پیش از اراده حاکمان و حتی پیش از تصویب قوانین انسانی، اعتبار دارند.

اینجا یکی از مهم‌ترین میراث‌های روم برای تاریخ اندیشه سیاسی شکل می‌گیرد.

قانونی که دولت وضع می‌کند، با مفهوم بزرگ‌تری از قانون روبه‌رو می‌شود که سرچشمه آن در طبیعت و عقل قرار دارد. حاکم نیز در برابر این نظم اخلاقی قرار می‌گیرد. قدرت سیاسی نمی‌تواند به تنهایی تعیین کند چه چیزی عادلانه است.

این اندیشه بعدها مسیر بسیار طولانی‌ای را طی کرد و بر سنت حقوق طبیعی و نظریه سیاسی غرب اثر گذاشت.

اما سیسرون در روزگار دشواری سخن می‌گفت.

جمهوری روم در ظاهر قدرتمند بود. ارتش‌هایش در سرزمین‌های دور پیروز می‌شدند و ثروت از استان‌های مختلف به سوی پایتخت می‌آمد. پشت این شکوه، رقابت سیاسی شدت گرفته بود. سردارانی با ارتش‌های وفادار به خود ظهور کرده بودند و نفوذ شخصی آنان می‌توانست از اقتدار نهادهای جمهوری فراتر رود.

ژولیوس سزار در همین جهان ظهور کرد.

او بیش از یک فرمانده نظامی بود. ارتشی داشت که به او وفادار بود، پیروزی‌های بزرگی به دست آورده بود و در سیاست روم نیز نفوذی عظیم پیدا کرده بود. عبور او از روبیکون در سال ۴۹ پیش از میلاد، لحظه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ جمهوری شد. یک تصمیم نظامی، مرز میان اقتدار سیاسی و قدرت شخصی را در هم شکست.

سیسرون در برابر این منظره، شاهد چیزی بود که سال‌ها از آن بیم داشت.

جمهوری هنگامی آسیب‌پذیر می‌شود که شهروندان، قانون و نهادها را به پای شخصیت‌های قدرتمند قربانی کنند.

جنگ داخلی، ترور سزار و کشمکش‌های پس از آن، جمهوری را وارد مرحله‌ای کرد که سرانجام به قدرت‌گیری اکتاویان و پیدایش نظام امپراتوری انجامید. سیسرون خود نیز قربانی همین آشوب شد و در سال ۴۳ پیش از میلاد کشته شد.

با مرگ او، جمهوری روم نیز در آستانه پایان تاریخی خود قرار گرفت.

اما اندیشه‌اش زنده ماند.

روم میراث دیگری نیز برای فلسفه سیاسی بر جای گذاشت که از دل همین تجربه تاریخی بیرون آمد: اهمیت قانون تحت عنوان ساختاری عمومی که می‌تواند قدرت را مهار کند. بعدها حقوق رومی به یکی از پایه‌های سنت حقوقی اروپا تبدیل شد و مفهوم قانون، مالکیت، قرارداد و شخصیت حقوقی مسیر تازه‌ای در تاریخ سیاسی پیدا کرد.

این تحول، معنای سیاست را نیز تغییر داد.

در یونان، فلسفه سیاسی بیشتر حول پولیس و زندگی شهروندان در یک جامعه نسبتاً کوچک شکل گرفته بود. روم نشان داد که سیاست می‌تواند در مقیاس یک جمهوری عظیم و سپس یک امپراتوری جریان پیدا کند. مسئله اداره سرزمین‌های گسترده، رابطه مرکز و پیرامون، تابعیت، قانون و اقتدار، ابعاد تازه‌ای به پرسش سیاسی بخشید.

رومیان جهان را با جاده‌ها، ارتش‌ها و قوانین خود به هم پیوند زدند و فلسفه سیاسی نیز در چنین جهانی، بیش از گذشته با مسئله نظم مواجه شد.

چند دهه بعد، وقتی امپراتوری روم استقرار یافت، پرسش دیگری به تدریج سر برآورد. شهروند رومی دیگر در مجمع کوچک یک پولیس یونانی زندگی نمی‌کرد. او بخشی از نظمی عظیم شده بود که از مدیترانه تا مرزهای دور امپراتوری امتداد داشت.

فلسفه نیز آرام‌آرام به درون این جهان رفت.

رواقیون از جهانی سخن گفتند که همه انسان‌ها در آن به جامعه‌ای بزرگ‌تر تعلق دارند. انسان می‌توانست خود را شهروند یک جهان بداند و عقل را قانونی مشترک برای همه انسان‌ها تلقی کند. این نگاه، مفهوم شهروندی را از مرزهای یک شهر فراتر برد و راه را برای تصور نوعی جامعه انسانی گسترده‌تر باز کرد.

از یونان، فلسفه پرسش درباره بهترین حکومت را به ارث برد.

از روم، تجربه قانون، جمهوری و نظم سیاسی گسترده را گرفت.

سیسرون در میان این دو جهان ایستاده بود. یک سوی او آتن و میراث فلسفه یونانی قرار داشت و سوی دیگر، رم با سنا، ارتش، قانون و جمهوری در حال فروپاشی. او این دو سنت را به هم پیوند زد و نشان داد که فلسفه سیاسی می‌تواند هم درباره عدالت و فضیلت سخن بگوید و هم درباره نهادی که قدرت را در جهان واقعی مهار می‌کند.

چند قرن بعد، امپراتوری روم فرو خواهد ریخت، اما مسئله‌ای که سیسرون با آن درگیر بود همچنان باقی خواهد ماند: قدرت چگونه می‌تواند در برابر قانون قرار گیرد و جامعه چگونه می‌تواند آزادی خود را در برابر جاه‌طلبی صاحبان قدرت حفظ کند؟

تاریخ فلسفه سیاسی از اینجا وارد جهانی تازه می‌شود. مسیحیت به تدریج در امپراتوری گسترش می‌یابد و پرسش سیاسی، در کنار قانون و جمهوری، با مفاهیمی چون ایمان، کلیسا، دولت و رابطه انسان با خدا روبه‌رو می‌شود.

روم سقوط خواهد کرد، اما پرسش‌هایش باقی خواهند ماند.

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده