شانگهای و بریکس؛ عبور از نظم قدیمی

1405-06-13 23:19:28
بازدید: 117
کد خبر: 000525634
0 زمان مطالعه: 1 دقیقه
شانگهای و بریکس؛ عبور از نظم قدیمی

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی بین‌الملل و رئیس کارگروه احیای کسب‌وکارهای جاده ابریشم یونسکو نوشت: جهان در حال تجربه جابه‌جایی آرام اما عمیقی در موازنه قدرت است که از آسیای مرکزی تا اقتصاد جهانی امتداد یافته است.

اجلاس سازمان همکاری شانگهای در روزهای ۳۱ اوت و اول سپتامبر در بیشکک برگزار شد. این نشست بیست‌وپنجمین سال فعالیت این سازمان را نیز رقم زد و سران چین، روسیه، هند، ایران و دیگر اعضا را گرد هم آورد. چند روز پس از پایان این نشست، نگاه‌ها به دهلی‌نو دوخته شده است. هند در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر میزبان هجدهمین اجلاس بریکس خواهد بود. در فاصله‌ای کوتاه، دو مجموعه‌ای که هر کدام بخشی از قدرت رو به رشد آسیا و جنوب جهانی را نمایندگی می‌کنند، در کانون دیپلماسی بین‌المللی قرار گرفته‌اند. شانگهای در طول ربع قرن از یک چارچوب محدود برای همکاری‌های امنیتی در آسیای مرکزی به سازمانی با دامنه‌ای بسیار گسترده‌تر تبدیل شده و اکنون موضوعاتی مانند امنیت، اتصال منطقه‌ای، تجارت، انرژی و توسعه را دربرمی‌گیرد. بریکس نیز در دو دهه گذشته از یک ایده اقتصادی میان چند اقتصاد نوظهور به شبکه‌ای بزرگ‌تر تبدیل شده که می‌کوشد سهم کشورهای غیرغربی را در ساختارهای اقتصادی و مالی جهان افزایش دهد. اکنون پرسش این است که اجلاس دهلی‌نو تا چه اندازه خواهد توانست این روند را از سطح گفت‌وگوهای سیاسی به همکاری‌های عملی نزدیک‌تر کند.

اهمیت این دو مجموعه در یک نکته اساسی نهفته است: جهان امروز دیگر با منطق ساده تقسیم قدرت به دو اردوگاه قابل توضیح نیست. چین و روسیه در بسیاری از مسائل به یکدیگر نزدیک‌اند، اما هند هم‌زمان با هر دو کشور همکاری می‌کند و روابط گسترده‌ای نیز با ایالات متحده و اروپا دارد. هند در شانگهای کنار چین و روسیه می‌نشیند، در بریکس نقش محوری دارد و در همان حال تلاش می‌کند استقلال راهبردی خود را در روابط با غرب حفظ کند. چنین رفتاری نشان می‌دهد که قدرت‌های بزرگ و متوسط بیش از گذشته به دنبال «قدرت انتخاب» هستند؛ یعنی ساختن چند مسیر برای تجارت، انرژی، فناوری، سرمایه‌گذاری و دیپلماسی تا وابستگی به یک مرکز قدرت کاهش یابد. به همین دلیل، تعبیر «شرق در برابر غرب» برای توصیف تحولات کنونی بیش از اندازه ساده‌انگارانه است. رقابت اصلی در جهان جدید، رقابت بر سر ساختن شبکه‌های متنوع قدرت است. کشورها می‌خواهند هم‌زمان شریک و رقیب یکدیگر باشند، در یک پرونده همکاری کنند و در پرونده‌ای دیگر منافع متفاوتی را دنبال کنند. حتی اختلافات عمیق میان هند و چین یا رقابت هند و پاکستان نیز نتوانسته است مانع حضور آنها در یک چارچوب چندجانبه شود. همین واقعیت، ماهیت متفاوت نظم در حال شکل‌گیری را نشان می‌دهد.

شانگهای از این منظر بیشتر سیمای ژئوپلیتیکی تحول قدرت را نمایان می‌کند و بریکس وجه اقتصادی آن را. یکی درباره امنیت و اتصال سرزمینی اوراسیا اهمیت پیدا کرده و دیگری درباره اصلاح مناسبات اقتصادی و مالی جهانی وزن گرفته است، اما مرز میان این دو حوزه هر روز باریک‌تر می‌شود. در جهان امروز، مسیرهای انرژی، زنجیره‌های تأمین، فناوری‌های راهبردی، بنادر، خطوط ریلی و نظام‌های مالی همگی به بخشی از رقابت قدرت تبدیل شده‌اند. کشورها برای کاهش آسیب‌پذیری خود در برابر تحریم‌ها، بحران‌های سیاسی و اختلالات تجاری، به دنبال مسیرهای جایگزین هستند و همین مسئله به سازمان‌هایی مانند شانگهای و بریکس اهمیت بیشتری می‌دهد. پرسش مهم این است که آیا اعضا می‌توانند از سطح گفت‌وگو عبور کنند و شبکه‌های واقعی تجارت، سرمایه، انرژی، حمل‌ونقل و فناوری بسازند. اجلاس پیش‌روی بریکس در دهلی‌نو از این جهت اهمیت دارد که می‌تواند مشخص کند اعضای این مجموعه تا چه اندازه در تبدیل وزن اقتصادی خود به سازوکارهای عملی موفق خواهند بود. همان‌طور که شانگهای پس از اجلاس بیشکک باید نشان دهد که چگونه می‌تواند همکاری‌های گسترده‌تر خود را به دستاوردهای ملموس تبدیل کند.

ایران در این بین جایگاهی دارد که اهمیت آن فراتر از عضویت تشریفاتی در دو سازمان است. تهران اکنون در هر دو چارچوب شانگهای و بریکس حضور دارد و همین موضوع می‌تواند برای سیاست خارجی و اقتصاد کشور یک فرصت راهبردی ایجاد کند. موقعیت جغرافیایی ایران نیز این ظرفیت را تقویت می‌کند. کشور در نقطه اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و مسیرهای منتهی به اقیانوس هند قرار گرفته و از منابع عظیم انرژی و شبکه‌ای از مسیرهای ترانزیتی برخوردار است. دیدارهای انجام‌شده در حاشیه اجلاس شانگهای نیز نشان داد که روابط دوجانبه و چندجانبه میان ایران، هند، روسیه و دیگر اعضا می‌تواند در حوزه‌هایی مانند تجارت، انرژی، حمل‌ونقل و امنیت منطقه‌ای دنبال شود. دیدار نارندرا مودی و مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس بیشکک نیز از همین منظر اهمیت داشت و دو طرف درباره توسعه همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه گفت‌وگو کردند. هند نیز در آستانه برگزاری اجلاس بریکس، ریاست دوره‌ای این مجموعه را برعهده دارد و تلاش می‌کند بر همکاری‌های عملی و نقش کشورهای عضو در حکمرانی جهانی تأکید کند. برای ایران، این هم‌پوشانی میان شانگهای و بریکس می‌تواند فرصتی باشد تا روابط خود با هند، چین و روسیه را از سطح سیاسی به حوزه‌های ملموس‌تر اقتصادی و ترانزیتی گسترش دهد.

البته عضویت در چنین مجموعه‌هایی به خودی خود قدرت اقتصادی تولید نمی‌کند. ارزش واقعی این عضویت‌ها زمانی آشکار می‌شود که ایران بتواند جغرافیای خود را به مزیت اقتصادی تبدیل کند. کریدورهای ترانزیتی زمانی برای کشور قدرت می‌سازند که زیرساخت ریلی و جاده‌ای مناسب، بنادر کارآمد، مقررات پایدار و سرعت قابل‌قبول در جابه‌جایی کالا وجود داشته باشد. بازارهای بزرگ آسیایی زمانی به فرصت تبدیل می‌شوند که تولیدکننده ایرانی بتواند با هزینه رقابتی به آنها دسترسی پیدا کند. روابط سیاسی با قدرت‌های بزرگ نیز زمانی به دستاورد پایدار اقتصادی می‌رسد که سازوکارهای بانکی، سرمایه‌گذاری و تجارت امکان فعالیت مستمر بخش خصوصی را فراهم کنند. ایران در این نقطه با یک انتخاب مهم روبه‌روست. می‌توان عضویت در شانگهای و بریکس را تنها به‌عنوان دستاورد دیپلماتیک ثبت کرد، یا آن را به بخشی از یک راهبرد اقتصادی گسترده‌تر تبدیل کرد که در آن ترانزیت، انرژی، تجارت، فناوری و سرمایه‌گذاری در کنار دیپلماسی حرکت کنند. تفاوت این دو رویکرد، تفاوت میان «عضویت» و «اثرگذاری» است. اجلاس اخیر شانگهای این فرصت را فراهم کرده که تهران از فضای سیاسی ایجادشده برای پیگیری همکاری‌های اقتصادی استفاده کند و اجلاس پیش‌روی بریکس نیز می‌تواند صحنه دیگری برای طرح منافع ایران در چارچوب همکاری‌های جنوب جهانی باشد.

اجلاس شانگهای در بیشکک اکنون به پایان رسیده و نتیجه سیاسی آن در قالب بیانیه‌ها و توافقات مطرح‌شده در اختیار افکار عمومی قرار گرفته است. اما اهمیت آن فقط در آنچه در میز مذاکرات گذشت خلاصه نمی‌شود. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تصویری است که از کنار هم قرار گرفتن چین، روسیه، هند، ایران و دیگر اعضای این سازمان به دست می‌آید. چند روز بعد، همین کشورها و طیف گسترده‌تری از اقتصادهای نوظهور در دهلی‌نو گرد هم خواهند آمد تا درباره آینده همکاری در بریکس گفت‌وگو کنند. بنابراین، از بیشکک تا دهلی‌نو یک خط تحلیلی قابل مشاهده است: قدرت‌های نوظهور در حال ایجاد شبکه‌هایی برای افزایش وزن خود در نظام بین‌الملل هستند. این روند هنوز یک نظم جدید و یکپارچه ایجاد نکرده و اختلاف منافع اعضا نیز جدی است، اما نشان می‌دهد که مرکز ثقل اقتصاد و سیاست جهانی در حال توزیع دوباره است. آسیا وزن بیشتری پیدا می‌کند، جنوب جهانی مطالبه نقش بیشتری دارد و قدرت‌های متوسط برای افزایش دامنه انتخاب خود به شبکه‌های متنوع‌تری روی می‌آورند.

از شانگهای تا بریکس، جهان هنوز به نظم تازه‌ای نرسیده است، اما نظم قدیمی نیز دیگر تنها بازیگر صحنه نیست. قدرت در حال توزیع دوباره است و این توزیع، بیش از آنکه با یک اعلام رسمی یا تولد یک ائتلاف جدید رخ دهد، از طریق صدها تصمیم اقتصادی، دیپلماتیک و ژئوپلیتیکی شکل می‌گیرد. آینده نظام بین‌الملل را کشورهایی خواهند ساخت که بتوانند در این فضای چندمرکزی، برای خود جایگاه تعریف کنند و از هر شبکه قدرت، سهمی متناسب با ظرفیت‌های ملی خود به دست آورند. برای ایران نیز مسئله اصلی حضور در شانگهای یا بریکس نیست. مسئله این است که تهران چگونه از این حضور برای تبدیل جغرافیا به قدرت، انرژی به نفوذ اقتصادی و دیپلماسی به فرصت پایدار استفاده خواهد کرد. قرن بیست‌ویکم در حال ساختن نقشه‌ای تازه از قدرت است و جایگاه ایران در این نقشه، بیش از آنکه در بیانیه‌های اجلاس‌ها تعیین شود، به توانایی کشور برای استفاده هوشمندانه از فرصت‌های همین جهان در حال تغییر بستگی دارد.

نظر شما
    هیچ دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است!
تصاویر
صنایع غذایی گلها ایونا تی‌وی
محصولات غذایی هوفر
ستاره غرب آسیا
مرکز فرهنگی منتظر المهدی
بانک ملی
بازگشت به بالا
© کلیه حقوق این وب سایت برای پایگاه خبری نگاه ایرانیان نیوز محفوظ است.
website designed by InTen DigitalMarketing Agency , developed by InTen