عقل و ایمان

صبحی در پاریسِ قرن سیزدهم، ناقوس‌های کلیسا بر فراز شهری به صدا درمی‌آمد که در آن، دانش بیرون از دیرها و صومعه‌ها نفس می‌کشید. دانشگاه پاریس به یکی از مهم‌ترین میدان‌های فکری اروپا بدل شده بود و در تالارهای آن، استادان و شاگردان درباره طبیعت، خدا، انسان و جهان بحث می‌کردند. کتاب‌هایی که از زبان عربی و یونانی به لاتین راه یافته بودند، افق اندیشه اروپایی را دگرگون می‌کردند و در میان این آثار، نوشته‌های ارسطو جایگاهی ویژه داشتند. فیلسوفی که قرن‌ها پیش در جهان یونانی درباره دولت و انسان سیاسی اندیشیده بود، اکنون دوباره به قلب اروپا بازگشته بود.

مردی جوان و آرام از ایتالیا وارد صحنه شد. توماس آکویناس، متولد حدود سال ۱۲۲۵، از خانواده‌ای اشرافی در پادشاهی سیسیل بود و آینده‌ای سیاسی و دنیوی می‌توانست پیش رویش باشد، اما مسیر زندگی او به سوی فلسفه و الهیات کشیده شد. به فرقه دومینیکن پیوست، در مراکز علمی اروپا به تحصیل پرداخت و سرانجام در دانشگاه پاریس به یکی از برجسته‌ترین چهره‌های فکری زمان خود تبدیل شد. در جهانی که ایمان مسیحی بر ساختار فکری جامعه سایه انداخته بود، آکویناس پرسشی بزرگ را پیش کشید: آیا عقل انسانی می‌تواند در کنار ایمان حرکت کند و درباره حقیقت، اخلاق و سیاست به شناخت برسد؟

بیشتر بخوانید: شهر خدا

پاسخ او آری بود.

این پاسخ، اهمیت سیاسی عمیقی داشت.

آگوستین جهانی را ترسیم کرده بود که در آن انسان و دولت زیر سایه گناه، تاریخ و مشیت الهی قرار داشتند. آکویناس از همان سنت مسیحی حرکت کرد، اما با بازگشت ارسطو به اروپا، ابزار فلسفی تازه‌ای در اختیار داشت. او می‌کوشید میان دو میراث بزرگ پیوند برقرار کند: میراث مسیحیت و میراث فلسفه یونان. از نظر او، عقل و وحی دشمن هم نبودند. عقل می‌توانست بخشی از حقیقت را بشناسد و وحی می‌توانست افق‌هایی را آشکار کند که توان طبیعی عقل به تنهایی به آن‌ها دسترسی نداشت.

همین نگاه، سیاست را دوباره از نو تعریف می‌کرد.

ارسطو گفته بود انسان حیوانی سیاسی است و زندگی در جامعه سیاسی بخشی از طبیعت انسان به شمار می‌رود. آکویناس این اندیشه را در جهان مسیحی بازسازی کرد. زندگی سیاسی می‌توانست بخشی طبیعی از سرشت انسان باشد و انسان‌ها به طور طبیعی برای دستیابی به خیر مشترک در کنار یکدیگر قرار گیرند. حال، سیاست بخشی از نظم طبیعی زندگی انسان بود.

در این نقطه، اندیشه آکویناس از آگوستین فاصله می‌گیرد.

آگوستین بیشتر به سرشت گناه‌آلود انسان و محدودیت قدرت‌های زمینی می‌اندیشید. آکویناس به ظرفیت عقلانی انسان توجه بیشتری نشان داد. انسان می‌توانست جهان را بفهمد، درباره خیر داوری کند، قانون بسازد و برای زندگی مشترک تصمیم بگیرد. همین توانایی عقلانی، انسان را از موجودی فرمان‌بردار به موجودی مشارکت‌کننده در نظم جهان تبدیل می‌کرد.

اما اگر انسان توانایی شناخت خیر را دارد، قانون چه جایگاهی پیدا می‌کند؟

آکویناس پاسخ خود را در نظریه قانون ساخت.

از نگاه او، قانون باید قاعده‌ای عقلانی برای هدایت رفتار انسان‌ها به سوی خیر مشترک باشد. قانون زمانی معنا پیدا می‌کند که برای جامعه وضع شود و غایت آن خیر عمومی باشد. بنابراین، قدرت سیاسی وقتی به قانون مشروعیت می‌دهد که آن را در خدمت خیر مشترک قرار دهد.

در اینجا مفهومی پدیدار می‌شود که بعدها یکی از ستون‌های اندیشه سیاسی و حقوقی غرب خواهد شد: قانون طبیعی.

آکویناس میان قانون ابدی، قانون طبیعی، قانون انسانی و قانون الهی تمایز می‌گذاشت. قانون ابدی، نظم عقلانی حاکم بر آفرینش بود. انسان به دلیل برخورداری از عقل می‌توانست در این نظم مشارکت کند و بخشی از آن را بشناسد. این مشارکت، در قالب قانون طبیعی، به انسان امکان می‌داد برخی اصول بنیادی خیر و شر را تشخیص دهد. قانون انسانی نیز باید این اصول کلی را با توجه به شرایط واقعی جامعه به قوانین مشخص تبدیل کند.

این نظریه، معنای قدرت را تغییر می‌داد.

حاکم قانون را وضع می‌کرد، اما سرچشمه تمام قانون در اراده شخص حاکم قرار نداشت. فرمانروا نیز درون نظمی اخلاقی و عقلانی قرار داشت. قانون انسانی باید با اصول بنیادین عدالت سازگار می‌بود و جامعه سیاسی نمی‌توانست بر پایه خواست فردی فرمانروا اداره شود.

از اینجا مسئله حکومت به میان می‌آید.

آکویناس حکومت را برای دستیابی به خیر مشترک ضروری می‌دانست. جامعه مجموعه‌ای از افراد پراکنده نبود که تنها برای تأمین منافع شخصی کنار یکدیگر قرار گرفته باشند. مردم یک جامعه سیاسی، غایتی مشترک داشتند و حکومت وظیفه داشت این زندگی مشترک را سامان دهد.

او درباره شکل حکومت نیز اندیشید. سلطنت، حکومت گروهی اندک و حکومت گسترده شهروندان، هرکدام مزایا و خطرهایی داشتند. آکویناس به حکومتی ترکیبی گرایش داشت که عناصر سلطنت، اشرافیت و مشارکت عمومی را در خود جمع کند. چنین ساختاری می‌توانست میان وحدت سیاسی و مشارکت اجتماعی تعادل ایجاد کند.

اکنون دوباره صدای روم شنیده می‌شود.

میراث سیسرون و سنت جمهوری‌خواهی رومی، اندیشه حکومت ترکیبی را پیش از آکویناس مطرح کرده بود. تجربه تاریخی نشان داده بود که تمرکز کامل قدرت در دست یک فرد، جامعه را در معرض استبداد قرار می‌دهد و پراکندگی کامل قدرت نیز می‌تواند نظم سیاسی را فرسوده کند. مسئله اصلی، پیدا کردن ساختاری بود که قدرت را در خدمت خیر عمومی نگه دارد.

آکویناس در این میان، پرسشی حتی دشوارتر را پیش روی سیاست قرار داد: اگر فرمانروا قانونی ناعادلانه وضع کند، آیا شهروند همچنان وظیفه اطاعت دارد؟

پاسخ او مرزی مهم میان قانون و فرمان قدرت ایجاد کرد. قانونی که با عدالت و خیر مشترک ناسازگار باشد، از حیث اخلاقی جایگاه قانون کامل را ندارد. در نتیجه، اطاعت سیاسی نمی‌توانست به اطاعتی کورکورانه تبدیل شود. قانون باید عقلانی و عادلانه باشد و قدرت سیاسی نیز در همین چارچوب معنا پیدا کند.

این اندیشه در اروپای قرون وسطی اهمیت زیادی داشت، زیرا جامعه سیاسی میان قدرت‌های گوناگون تقسیم شده بود. پادشاهان، اشراف، شهرها و کلیسا هرکدام بخشی از اقتدار را در اختیار داشتند و مسئله اینکه چه کسی حق فرمانروایی دارد، به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های زمان تبدیل شده بود.

آکویناس در این جهان، سیاست را از اخلاق جدا نکرد.

خیر مشترک برای او فراتر از رفاه مادی بود. جامعه سیاسی باید شرایطی فراهم می‌کرد که انسان بتواند زندگی فضیلت‌مند داشته باشد. صلح، نظم، قانون و عدالت همه در خدمت این هدف قرار می‌گرفتند. از این منظر، سیاست نوعی اخلاق عمومی بود که با سرنوشت جامعه ارتباط پیدا می‌کرد.

در اندیشه او، حتی جنگ نیز از همین معیار جدا نمی‌شد.

آکویناس در بحث جنگ عادلانه، شرایطی را برای مشروعیت جنگ مطرح کرد که بعدها به یکی از مشهورترین چارچوب‌های نظریه جنگ عادلانه تبدیل شد. وجود مقام صلاحیت‌دار، علت عادلانه و رعایت تناسب در خشونت، از عناصر اصلی این دیدگاه بودند. حتی در جنگ نیز سیاست باید در برابر اخلاق پاسخ‌گو باقی بماند.

آکویناس در سال ۱۲۷۴ میلادی درگذشت، اما پروژه فکری او قرن‌ها ادامه پیدا کرد. او توانسته بود ارسطو را با جهان مسیحی وارد گفت‌وگویی عمیق کند و از این گفت‌وگو، تصویری تازه از انسان سیاسی، قانون و دولت به وجود آورد.

اکنون انسان سیاسی موجودی عقلانی بود که می‌توانست خیر را بشناسد، در جامعه مشارکت کند و در ساختن نظم سیاسی سهم داشته باشد. قانون نیز بیش از فرمان قدرت، قانونی بود که باید عقلانی، عادلانه و متوجه خیر مشترک باشد.

اروپای قرون وسطی از اینجا وارد مرحله‌ای تازه می‌شد. دانشگاه‌ها رشد می‌کردند، شهرها قدرت می‌گرفتند، تجارت رونق می‌یافت و پادشاهی‌ها آرام‌آرام ساختارهای منسجم‌تری پیدا می‌کردند. در همین جهان، پرسش درباره منشأ قدرت سیاسی نیز پیچیده‌تر می‌شد.

اگر حکومت برای خیر مشترک وجود دارد، چه کسی حق دارد آن را تعریف کند؟

اگر قانون باید عادلانه باشد، چه کسی عدالت را تشخیص می‌دهد؟

و اگر عقل انسان می‌تواند بخشی از نظم طبیعی جهان را بشناسد، آیا می‌تواند درباره قدرت سیاسی نیز مستقل از اراده فرمانروایان داوری کند؟

این پرسش‌ها از تالارهای دانشگاه پاریس بیرون خواهند آمد و به میدان سیاست خواهند رسید. در قرن‌های بعد، پادشاهان و پاپ‌ها، شهرها و امپراتوری‌ها، فیلسوفان و حقوق‌دانان بر سر همین مسئله به رویارویی خواهند پرداخت. آرام‌آرام، در دل همین کشمکش، مفهوم تازه‌ای از اقتدار سیاسی شکل خواهد گرفت.

حال پرسش بزرگ‌تری برای فلسفه سیاسی در راه است: قدرت از کجا می‌آید و چه کسی حق دارد فرمان براند؟

برگرفته از کتاب تاریخ فلسفه سیاسی اثر جورج کلوسکو

نویسنده: موذن زاده