قدرت ملی پس از جنگ

تاریخ ایران بارها در لحظه‌هایی ورق خورده که مسئله بقا، استقلال و تمامیت سرزمینی از کتاب‌ها و سخنرانی‌ها بیرون آمده و به تجربه مستقیم مردم تبدیل شده است. جنگ رمضان نیز یکی از همین لحظه‌ها بود. حملات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونسیتی از ۹ اسفند سال گذشته آغاز شد و رویارویی نظامی، فشار اقتصادی، آسیب به زیرساخت‌ها و اختلال در مسیرهای تجارت و انرژی، کشور را با آزمونی چندوجهی روبه‌رو کرد. شش ماه بعد، گزارش کتابخانه مجلس عوام بریتانیا از ادامه درگیری، تحریم‌های تازه آمریکا، کاهش تجارت و آسیب به بخش‌هایی از تولید انرژی و صنعت ایران حکایت داشت. تجربه این ماه‌ها یک واقعیت قدیمی را دوباره آشکار کرد. قدرت یک کشور در لحظه بحران از مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته ساخته می‌شود که قوای نظامی، توان موشکی، اقتصاد، تولید، زیرساخت، سرمایه اجتماعی و اراده عمومی اجزای آن هستند. هر کدام از این اجزا در میدان متفاوتی عمل می‌کنند و حاصل پیوند آنهاست که ظرفیت واقعی یک کشور برای ایستادگی را شکل می‌دهد.

توان دفاعی ایران در این معادله جایگاهی تعیین‌کننده دارد. کشوری که طی دهه‌ها با تهدید نظامی، تحریم تسلیحاتی و فشار خارجی روبه‌رو بوده، بخش قابل توجهی از راهبرد امنیتی خود را بر توسعه ظرفیت‌های بومی دفاعی بنا کرده است. جنگ‌های اخیر این ظرفیت را از سطح بازدارندگی نظری وارد میدان یک رویارویی مستقیم کرد. ایران در برابر حملات خارجی واکنش نظامی نشان داد و دامنه نبرد به پایگاه‌ها، مسیرهای دریایی و منافع طرف‌های درگیر گسترش یافت. برای سیاست داخلی، اهمیت این تجربه در یک پرسش بنیادین نهفته است: پشتوانه قدرت دفاعی در یک جنگ طولانی از کجا تأمین می‌شود؟ موشک و سامانه دفاعی به کارخانه، برق، سوخت، شبکه حمل‌ونقل، نیروی متخصص و منابع مالی وابسته‌اند. سرباز و فرمانده نیز در جامعه‌ای زندگی می‌کنند که خانواده، بازار، مدرسه و بیمارستان آن باید به کار خود ادامه دهند. همین پیوند، مرز میان «قدرت نظامی» و «قدرت ملی» را روشن می‌کند. دفاع از کشور هنگامی استوارتر می‌شود که پشت جبهه از توان اقتصادی و اجتماعی کافی برخوردار باشد و زندگی مردم زیر فشار جنگ فرسوده نشود.

اقتصاد از همین نقطه به بخشی از معماری امنیت ملی تبدیل می‌شود. جنگ در سال ۱۴۰۵ بر اقتصادی تحمیل شد که پیش از آغاز درگیری نیز با تورم، دشواری‌های اشتغال و مشکلات آب و انرژی روبه‌رو بود. گزارش‌های ماه‌های اخیر از تشدید فشار بر تجارت، صادرات نفت، تولید صنعتی و ارزش پول ملی حکایت دارند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس نیز در سخنانی که در گزارش‌های اخیر بازتاب یافت، دوام کشور را در کنار توان نظامی به گردش مالی، رشد اقتصادی و تولید ملی پیوند داد.  این نگاه از زاویه سیاست داخلی اهمیت ویژه‌ای دارد. زیرا امنیت اقتصادی را در کنار امنیت مرزها قرار می‌دهد. کارخانه‌ای که تولیدش ادامه پیدا می‌کند، کشاورزی که محصولش به بازار می‌رسد، کارگری که درآمد دارد و شبکه‌ای که انرژی را به خانه و صنعت می‌رساند، هر کدام بخشی از ظرفیت مقاومت یک کشور را می‌سازند. جنگ‌های امروز در آسمان و دریا جریان دارند و هم‌زمان بازار ارز، زنجیره تأمین، بنادر، نیروگاه‌ها و سفره خانوار را نیز درگیر می‌کنند.

جامعه ضلع دیگری از این تصویر است. حمله خارجی در مقاطعی احساس همبستگی و ملی‌گرایی را در میان بخش‌هایی از جامعه ایران تقویت کرده است. گزارش‌های منتشرشده از داخل تهران نیز از افزایش احساسات ضدآمریکایی در میان گروه‌هایی سخن گفته‌اند که پیش‌تر منتقد سیاست‌های داخلی بوده‌اند و برخی تحلیلگران این وضعیت را نشانه شکل‌گیری نوعی همبستگی در برابر حمله خارجی دانسته‌اند. این همبستگی برای سیاست ایران سرمایه‌ای مهم به شمار می‌رود. جامعه ایرانی بار دیگر میان اختلافات داخلی و دفاع از سرزمین تمایز گذاشته و حمله خارجی نتوانسته همه شکاف‌های موجود را به ابزار فشار علیه کشور تبدیل کند. حفظ چنین سرمایه‌ای به کیفیت اداره کشور وابسته است. همبستگی دوران جنگ زمانی ماندگار می‌شود که شهروند احساس کند سهم او از مقاومت با سهم او از امنیت اقتصادی، احترام اجتماعی و امکان مشارکت در سرنوشت عمومی همراه است. قدرت ملی در این معنا از رابطه‌ای زنده میان جامعه و نهادهای کشور شکل می‌گیرد و هر اندازه این رابطه استوارتر باشد، فشار خارجی با دشواری بیشتری می‌تواند به شکاف داخلی تبدیل شود.

همین واقعیت، مفهوم وحدت ملی را نیز از یک شعار سیاسی فراتر می‌برد. مسعود پزشکیان در هفته‌های اخیر بر حفظ انسجام و همبستگی داخلی در برابر فشار آمریکا تأکید کرده و گفته است که وحدت اجتماعی را عاملی اساسی برای مقاومت در برابر فشار خارجی می‌داند. وحدت در سطح سیاسی زمانی قدرت‌آفرین می‌شود که تفاوت دیدگاه‌ها بتواند درون یک چارچوب ملی باقی بماند. ایران جامعه‌ای بزرگ با نسل‌ها، سبک‌های زندگی و نگرش‌های سیاسی گوناگون است و همین تکثر بخشی از واقعیت اجتماعی کشور را تشکیل می‌دهد. جنگ اخیر نشان داده است که حس تعلق به ایران می‌تواند در لحظه تهدید به نقطه اتصال گروه‌هایی تبدیل شود که در بسیاری از مسائل داخلی اختلاف دارند. سیاست داخلی پس از این تجربه با فرصتی روبه‌روست تا این سرمایه را از هیجان مقطعی دوران جنگ به یک ظرفیت پایدار اجتماعی تبدیل کند. چنین ظرفیتی از اعتماد، عدالت در توزیع هزینه‌ها، کارآمدی دستگاه اجرایی و احساس حضور مردم در سرنوشت کشور تغذیه می‌شود.

جنگ همچنین جایگاه فناوری و دانش را در تعریف قدرت تغییر داده است. میدان نبرد امروز به شبکه ارتباطی، داده، ماهواره، پهپاد، جنگ الکترونیک، هوش مصنوعی و زیرساخت سایبری وابسته است. همان کشوری که برای تجهیزات دفاعی به دانش بومی نیاز دارد، برای حفظ اقتصاد و خدمات عمومی خود نیز به فناوری داخلی وابسته است. خاموشی یک شبکه، اختلال در ارتباطات یا توقف یک زنجیره تولید می‌تواند اثری فراتر از خسارت یک حمله مستقیم برجای بگذارد. سرمایه‌گذاری در دانشگاه، پژوهش، صنعت دانش‌بنیان و تربیت نیروی متخصص از همین زاویه بخشی از سیاست امنیت ملی محسوب می‌شود. قدرت آینده ایران در آزمایشگاه و دانشگاه نیز ساخته خواهد شد. فاصله میان یک پژوهش علمی و یک نیاز راهبردی کشور هرچه کوتاه‌تر شود، توان ایران برای عبور از بحران‌های آینده افزایش پیدا می‌کند.

تجربه دفاع مقدس در دهه شصت برای چند نسل از ایرانیان تصویری از مقاومت در برابر تجاوز خارجی ساخت. تجربه جنگ‌های اخیر این حافظه تاریخی را در جهانی متفاوت زنده کرده است. شکل جنگ تغییر کرده، فناوری دگرگون شده و اقتصاد جهانی وابستگی کشورها را به یکدیگر افزایش داده است. ولی یک اصل همچنان پابرجاست. استقلال سیاسی بدون پشتوانه قدرت ملی آسیب‌پذیر می‌شود. قدرت ملی نیز از انباشته شدن توانایی‌های یک جامعه پدید می‌آید. نیروهای مسلح از مرز و آسمان دفاع می‌کنند، صنعت چرخ تولید را نگه می‌دارد، کشاورزی امنیت غذایی را تقویت می‌کند، دانشگاه دانش می‌سازد و مردم با حفظ زندگی روزمره و انسجام اجتماعی پشتوانه کشور می‌شوند. سیاست داخلی وظیفه دارد میان این ظرفیت‌ها پیوند ایجاد کند و منابع محدود را به شکلی به کار گیرد که تاب‌آوری کشور در برابر فشارهای طولانی افزایش یابد.

ایران پس از ماه‌ها جنگ با تصویری روشن‌تر از نقاط قوت و آسیب‌پذیری‌های خود روبه‌رو شده است. توان دفاعی، اراده ملی و ظرفیت جامعه برای مقاومت در برابر فشار خارجی بخشی از این تصویر را ساخته‌اند و دشواری‌های اقتصادی، آسیب زیرساخت‌ها و فشار بر معیشت بخش دیگری از آن را نشان می‌دهند. ارزش تجربه جنگ در سیاست داخلی زمانی آشکار می‌شود که این شناخت به تصمیم تبدیل شود. کشوری با جغرافیای ایران، جمعیت ایران و جایگاه راهبردی ایران برای حفظ استقلال خود به اقتصادی مقاوم‌تر، زیرساختی پایدارتر، فناوری پیشرفته‌تر و جامعه‌ای منسجم‌تر نیاز دارد. میدان آینده قدرت ملی در همین پیوند شکل می‌گیرد. قدرتی که از مرز آغاز می‌شود، از کارخانه و دانشگاه عبور می‌کند و در اعتماد و ایستادگی مردم ریشه می‌دواند، می‌تواند ایران را در برابر فشارهای بزرگ‌تر نیز استوار نگه دارد.